chevron_left शान्ति पर्व अध्याय १०४
युधिष्ठिर उवाच:
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे व्रूहि पितामह ||
१ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
२ क
भीष्म उवाच:
वृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ||
२ ख
भीष्म उवाच:
वृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः |
३ क
भीष्म उवाच:
उपसङ्गम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ||
३ ख
भीष्म उवाच:
अहितेषु कथं व्रह्मन्वर्तय़ेय़मतन्द्रितः |
४ क
भीष्म उवाच:
असमुच्छिद्य चैवेनान्निय़च्छेय़मुपाय़तः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
सेनय़ोर्व्यतिषङ्गेण जय़ः साधारणो भवेत् |
५ क
भीष्म उवाच:
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ||
५ ख
भीष्म उवाच:
ततो धर्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् |
६ क
भीष्म उवाच:
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरन्दरम् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
न जातु कलहेनेच्छेन्निय़न्तुमपकारिणः |
७ क
भीष्म उवाच:
वालसंसेवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा |
७ ख
भीष्म उवाच:
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता ||
७ ग
भीष्म उवाच:
क्रोधं वलममर्षं च निय़म्यात्मजमात्मनि |
८ क
भीष्म उवाच:
अमित्रमुपसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन् ||
८ ख
भीष्म उवाच:
प्रिय़मेव वदेन्नित्यं नाप्रिय़ं किञ्चिदाचरेत् |
९ क
भीष्म उवाच:
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कण्ठाय़ासं च वर्जय़ेत् ||
९ ख
भीष्म उवाच:
यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वनः |
१० क
भीष्म उवाच:
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथा युक्तो महीपतिः |
१० ख
भीष्म उवाच:
वशं चोपनय़ेच्छत्रून्निहन्याच्च पुरन्दर ||
१० ग
भीष्म उवाच:
न नित्यं परिभूय़ारीन्सुखं स्वपिति वासव |
११ क
भीष्म उवाच:
जागर्त्येव च दुष्टात्मा सङ्करेऽग्निरिवोत्थितः ||
११ ख
भीष्म उवाच:
न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजय़े सति |
१२ क
भीष्म उवाच:
विश्वास्यैवोपसंन्यास्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
सम्प्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः |
१३ क
भीष्म उवाच:
उपेक्षमाणोऽवज्ञाते हृदय़ेनापराजितः ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
अथास्य प्रहरेत्काले किञ्चिद्विचलिते पदे |
१४ क
भीष्म उवाच:
दण्डं च दूषय़ेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
आदिमध्यावसानज्ञः प्रच्छन्नं च विचारय़ेत् |
१५ क
भीष्म उवाच:
वलानि दूषय़ेदस्य जानंश्चैव प्रमाणतः ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
भेदेनोपप्रदानेन संसृजन्नौषधैस्तथा |
१६ क
भीष्म उवाच:
न त्वेव चेलसंसर्गं रचय़ेदरिभिः सह ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
दीर्घकालमपि क्षान्त्वा विहन्यादेव शात्रवान् |
१७ क
भीष्म उवाच:
कालाकाङ्क्षी यामय़ेच्च यथा विस्रम्भमाप्नुय़ुः ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
न सद्योऽरीन्विनिर्हन्याद्दृष्टस्य विजय़ोऽज्वरः |
१८ क
भीष्म उवाच:
न यः शल्यं घट्टय़ति नवं च कुरुते व्रणम् ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
प्राप्ते च प्रहरेत्काले न स संवर्तते पुनः |
१९ क
भीष्म उवाच:
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं प्रति ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
यः कालो हि व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् |
२० क
भीष्म उवाच:
दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा ||
२० ख
भीष्म उवाच:
और्जस्थ्यं विजय़ेदेवं सङ्गृह्णन्साधुसंमतान् |
२१ क
भीष्म उवाच:
कालेन साधय़ेन्नित्यं नाप्राप्तेऽभिनिपीडय़ेत् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
विहाय़ कामं क्रोधं च तथाहङ्कारमेव च |
२२ क
भीष्म उवाच:
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां पुरन्दर ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम |
२३ क
भीष्म उवाच:
माय़ाश्च विविधाः शक्र साधय़न्त्यविचक्षणम् ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
निहत्यैतानि चत्वारि माय़ां प्रतिविधाय़ च |
२४ क
भीष्म उवाच:
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारय़न् ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत् |
२५ क
भीष्म उवाच:
यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथो विद्रावय़न्त्यपि ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् |
२६ क
भीष्म उवाच:
व्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
भेदं च प्रथमं युञ्ज्यात्तूष्णीन्दण्डं तथैव च |
२७ क
भीष्म उवाच:
काले प्रय़ोजय़ेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्वलीय़सः |
२८ क
भीष्म उवाच:
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरय़ा व्रुवन् |
२९ क
भीष्म उवाच:
अमित्रमुपसेवेत न तु जातु विशङ्कय़ेत् ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जय़ेत् |
३० क
भीष्म उवाच:
न च तेष्वाश्वसेद्द्रुग्ध्वा जाग्रतीह निराकृताः ||
३० ख
भीष्म उवाच:
न ह्यतो दुष्करं कर्म किञ्चिदस्ति सुरोत्तम |
३१ क
भीष्म उवाच:
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
तथा विविधशीलानामपि सम्भव उच्यते |
३२ क
भीष्म उवाच:
यतेत योगमास्थाय़ मित्रामित्रानवारय़न् ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः |
३३ क
भीष्म उवाच:
मातीक्ष्णो मामृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
यथा वप्रे वेगवति सर्वतःसम्प्लुतोदके |
३४ क
भीष्म उवाच:
नित्यं विवरणाद्वाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
न वनूनभिय़ुञ्जीत यौगपद्येन शात्रवान् |
३५ क
भीष्म उवाच:
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरन्दर ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
एकैकमेषां निष्पिंषञ्शिष्टेषु निपुणं चरेत् |
३६ क
भीष्म उवाच:
न च शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवारभेन्नृपः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
यदा स्यान्महती सेना हय़नागरथाकुला |
३७ क
भीष्म उवाच:
पदातिय़न्त्रवहुला स्वनुरक्ता षडङ्गिनी ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
यदा वहुविधां वृद्धिं मन्यते प्रतिलोमतः |
३८ क
भीष्म उवाच:
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारय़न् ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते; न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा |
३९ क
भीष्म उवाच:
न सस्यघातो न च सङ्करक्रिय़ा; न चापि भूय़ः प्रकृतेर्विचारणा ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
माय़ाविभेदानुपसर्जनानि; पापं तथैव स्पशसम्प्रय़ोगात् |
४० क
भीष्म उवाच:
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारय़ेत; पुरेषु राष्ट्रेषु च सम्प्रय़ुक्तः ||
४० ख
भीष्म उवाच:
पुराणि चैषामनुसृत्य भूमिपाः; पुरेषु भोगान्निखिलानिहाजय़न् |
४१ क
भीष्म उवाच:
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि; प्रय़ोजय़न्तो वलवृत्रसूदन ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
प्रदाय़ गूढानि वसूनि नाम; प्रच्छिद्य भोगानवधाय़ च स्वान् |
४२ क
भीष्म उवाच:
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तय़ित्वा; पुरेषु राष्ट्रेषु च योजय़न्ति ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
तथैव चान्यै रतिशास्त्रवेदिभिः; स्वलङ्कृतैः शास्त्रविधानदृष्टिभिः |
४३ क
भीष्म उवाच:
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः; परेषु कृत्यानुपधारय़स्व ||
४३ ख
इन्द्र उवाच:
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम |
४४ क
इन्द्र उवाच:
कथं दुष्टं विजानीय़ादेतत्पृष्टो व्रवीहि मे ||
४४ ख
वृहस्पतिरु उवाच:
परोक्षमगुणानाह सद्गुणानभ्यसूय़ति |
४५ क
वृहस्पतिरु उवाच:
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्मुखः ||
४५ ख
वृहस्पतिरु उवाच:
तूष्णीम्भावेऽपि हि ज्ञानं न चेद्भवति कारणम् |
४६ क
वृहस्पतिरु उवाच:
विश्वासमोष्ठसन्दंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ||
४६ ख
वृहस्पतिरु उवाच:
करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते |
४७ क
वृहस्पतिरु उवाच:
अदृष्टितो विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ||
४७ ख
वृहस्पतिरु उवाच:
पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि |
४८ क
वृहस्पतिरु उवाच:
आसने शय़ने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ||
४८ ख
वृहस्पतिरु उवाच:
आर्तिरार्ते प्रिय़े प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् |
४९ क
वृहस्पतिरु उवाच:
विपरीतं तु वोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् ||
४९ ख