chevron_left अनुशासन पर्व अध्याय १०७
युधिष्ठिर उवाच:
शताय़ुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्च वैदिके |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
कस्मान्म्रिय़न्ते पुरुषा वाला अपि पितामह ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
आय़ुष्मान्केन भवति स्वल्पाय़ुर्वापि मानवः |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रिय़म् ||
२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
तपसा व्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथौषधैः |
३ क
युधिष्ठिर उवाच:
जन्मना यदि वाचारात्तन्मे व्रूहि पितामह ||
३ ख
भीष्म उवाच:
अत्र ते वर्तय़िष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि |
४ क
भीष्म उवाच:
अल्पाय़ुर्येन भवति दीर्घाय़ुर्वापि मानवः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रिय़म् |
५ क
भीष्म उवाच:
यथा च वर्तन्पुरुषः श्रेय़सा सम्प्रय़ुज्यते ||
५ ख
भीष्म उवाच:
आचाराल्लभते ह्याय़ुराचाराल्लभते श्रिय़म् |
६ क
भीष्म उवाच:
आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च ||
६ ख
भीष्म उवाच:
दुराचारो हि पुरुषो नेहाय़ुर्विन्दते महत् |
७ क
भीष्म उवाच:
त्रसन्ति यस्माद्भूतानि तथा परिभवन्ति च ||
७ ख
भीष्म उवाच:
तस्मात्कुर्यादिहाचारं य इच्छेद्भूतिमात्मनः |
८ क
भीष्म उवाच:
अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् ||
८ ख
भीष्म उवाच:
आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः |
९ क
भीष्म उवाच:
साधूनां च यथा वृत्तमेतदाचारलक्षणम् ||
९ ख
भीष्म उवाच:
अप्यदृष्टं श्रुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम् |
१० क
भीष्म उवाच:
भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रिय़म् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
ये नास्तिका निष्क्रिय़ाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः |
११ क
भीष्म उवाच:
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गताय़ुषः ||
११ ख
भीष्म उवाच:
विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं सङ्कीर्णमैथुनाः |
१२ क
भीष्म उवाच:
अल्पाय़ुषो भवन्तीह नरा निरय़गामिनः ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान्नरः |
१३ क
भीष्म उवाच:
श्रद्दधानोऽनसूय़श्च शतं वर्षाणि जीवति ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः |
१४ क
भीष्म उवाच:
अनसूय़ुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः |
१५ क
भीष्म उवाच:
नित्योच्छिष्टः सङ्कुसुको नेहाय़ुर्विन्दते महत् ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
व्राह्मे मुहूर्ते वुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तय़ेत् |
१६ क
भीष्म उवाच:
उत्थाय़ाचम्य तिष्ठेत पूर्वां सन्ध्यां कृताञ्जलिः ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
एवमेवापरां सन्ध्यां समुपासीत वाग्यतः |
१७ क
भीष्म उवाच:
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
ऋषय़ो दीर्घसन्ध्यत्वाद्दीर्घमाय़ुरवाप्नुवन् |
१८ क
भीष्म उवाच:
तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
ये च पूर्वामुपासन्ते द्विजाः सन्ध्यां न पश्चिमाम् |
१९ क
भीष्म उवाच:
सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारय़ेत् ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् |
२० क
भीष्म उवाच:
न हीदृशमनाय़ुष्यं लोके किञ्चन विद्यते |
२० ख
भीष्म उवाच:
यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् ||
२० ग
भीष्म उवाच:
प्रसाधनं च केशानामञ्जनं दन्तधावनम् |
२१ क
भीष्म उवाच:
पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन |
२२ क
भीष्म उवाच:
उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
नोत्सृजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके |
२३ क
भीष्म उवाच:
उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
प्राङ्मुखो नित्यमश्नीय़ाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सय़न् |
२४ क
भीष्म उवाच:
प्रस्कन्दय़ेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत् ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
आय़ुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः |
२५ क
भीष्म उवाच:
धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
नाधितिष्ठेत्तुषाञ्जातु केशभस्मकपालिकाः |
२६ क
भीष्म उवाच:
अन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जय़ेत् ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च कारय़ेत् |
२७ क
भीष्म उवाच:
निषण्णश्चापि खादेत न तु गच्छन्कथञ्चन ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे |
२९ क
भीष्म उवाच:
आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् |
२९ ख
भीष्म उवाच:
आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम् ||
२९ ग
भीष्म उवाच:
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन |
३० क
भीष्म उवाच:
अग्निं गां व्राह्मणं चैव तथास्याय़ुर्न रिष्यते ||
३० ख
भीष्म उवाच:
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन |
३१ क
भीष्म उवाच:
सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आय़ति |
३२ क
भीष्म उवाच:
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
अभिवादय़ेत वृद्धांश्च आसनं चैव दापय़ेत् |
३३ क
भीष्म उवाच:
कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्विय़ात् ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जय़ेत् |
३४ क
भीष्म उवाच:
नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति |
३४ ख
भीष्म उवाच:
स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोऽपि संविशेत् ||
३४ ग
भीष्म उवाच:
उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रय़ाः |
३५ क
भीष्म उवाच:
केशग्रहान्प्रहारांश्च शिरस्येतान्विवर्जय़ेत् ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
न पाणिभ्यामुभाभ्यां च कण्डूय़ेज्जातु वै शिरः |
३६ क
भीष्म उवाच:
न चाभीक्ष्णं शिरः स्नाय़ात्तथास्याय़ुर्न रिष्यते ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किञ्चिदुपस्पृशेत् |
३७ क
भीष्म उवाच:
तिलपिष्टं न चाश्नीय़ात्तथाय़ुर्विन्दते महत् ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
नाध्यापय़ेत्तथोच्छिष्टो नाधीय़ीत कदाचन |
३८ क
भीष्म उवाच:
वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तय़ेत् ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तय़न्ति पुराविदः |
३९ क
भीष्म उवाच:
आय़ुरस्य निकृन्तामि प्रजामस्याददे तथा ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
य उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्याय़ं चाधिगच्छति |
४० क
भीष्म उवाच:
यश्चानध्याय़कालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः |
४० ख
भीष्म उवाच:
तस्माद्युक्तोऽप्यनध्याय़े नाधीय़ीत कदाचन ||
४० ग
भीष्म उवाच:
प्रत्यादित्यं प्रत्यनिलं प्रति गां च प्रति द्विजान् |
४१ क
भीष्म उवाच:
ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गताय़ुषः ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः |
४२ क
भीष्म उवाच:
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथास्याय़ुर्न रिष्यते ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
त्रीन्कृशान्नावजानीय़ाद्दीर्घमाय़ुर्जिजीविषुः |
४३ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणं क्षत्रिय़ं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रय़ः ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत्पश्यति चक्षुषा |
४४ क
भीष्म उवाच:
क्षत्रिय़ोऽपि दहेत्क्रुद्धो यावत्स्पृशति तेजसा ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
व्राह्मणस्तु कुलं हन्याद्ध्यानेनावेक्षितेन च |
४५ क
भीष्म उवाच:
तस्मादेतत्त्रय़ं यत्नादुपसेवेत पण्डितः ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
गुरुणा वैरनिर्वन्धो न कर्तव्यः कदाचन |
४६ क
भीष्म उवाच:
अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युधिष्ठिर ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह |
४७ क
भीष्म उवाच:
गुरुनिन्दा दहत्याय़ुर्मनुष्याणां न संशय़ः ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम् |
४८ क
भीष्म उवाच:
उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
नातिकल्पं नातिसाय़ं न च मध्यन्दिने स्थिते |
४९ क
भीष्म उवाच:
नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह ||
४९ ख