युधिष्ठिर उवाच:
असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वय़म् ||
१ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
२ क
भीष्म उवाच:
व्याघ्रगोमाय़ुसंवादं तं निवोध युधिष्ठिर ||
२ ख
भीष्म उवाच:
पुरिकाय़ां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः |
३ क
भीष्म उवाच:
परहिंसारुचिः क्रूरो वभूव पुरुषाधमः ||
३ ख
भीष्म उवाच:
स त्वाय़ुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् |
४ क
भीष्म उवाच:
गोमाय़ुत्वं च सम्प्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा ||
४ ख
भीष्म उवाच:
संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः |
५ क
भीष्म उवाच:
न भक्षय़ति मांसानि परैरुपहृतान्यपि ||
५ ख
भीष्म उवाच:
अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः |
६ क
भीष्म उवाच:
चकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः ||
६ ख
भीष्म उवाच:
श्मशाने तस्य चावासो गोमाय़ोः संमतोऽभवत् |
७ क
भीष्म उवाच:
जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचय़त् ||
७ ख
भीष्म उवाच:
तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातय़ः |
८ क
भीष्म उवाच:
चालय़न्ति स्म तां वुद्धिं वचनैः प्रश्रय़ोत्तरैः ||
८ ख
भीष्म उवाच:
वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसि |
९ क
भीष्म उवाच:
इय़ं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः ||
९ ख
भीष्म उवाच:
तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वय़म् |
१० क
भीष्म उवाच:
भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते ||
१० ख
भीष्म उवाच:
इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः |
११ क
भीष्म उवाच:
मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ||
११ ख
भीष्म उवाच:
अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रिय़ते कुलम् |
१२ क
भीष्म उवाच:
प्रार्थय़िष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम् |
१३ क
भीष्म उवाच:
आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम् ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमे |
१४ क
भीष्म उवाच:
किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत् ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः |
१५ क
भीष्म उवाच:
अनुवन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनय़दूषिताम् |
१६ क
भीष्म उवाच:
इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचय़े ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः |
१७ क
भीष्म उवाच:
कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धय़त्स्वय़म् ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मय़ा सह |
१८ क
भीष्म उवाच:
व्रिय़न्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
तीक्ष्णा वय़मिति ख्याता भवतो ज्ञापय़ामहे |
१९ क
भीष्म उवाच:
मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेय़श्चाधिगमिष्यति ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
अथ सम्पूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः |
२० क
भीष्म उवाच:
गोमाय़ुः प्रश्रितं वाक्यं वभाषे किञ्चिदानतः ||
२० ख
भीष्म उवाच:
सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे |
२१ क
भीष्म उवाच:
यत्सहाय़ान्मृगय़से धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम् |
२२ क
भीष्म उवाच:
दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
सहाय़ाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् |
२३ क
भीष्म उवाच:
परस्परमसङ्घुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान् ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः |
२४ क
भीष्म उवाच:
पूजय़ेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन् ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
न त्वेवं मम सन्तोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिप |
२५ क
भीष्म उवाच:
न कामय़े सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रय़म् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः |
२६ क
भीष्म उवाच:
ते त्वां विभेदय़िष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
संश्रय़ः श्लाघनीय़स्त्वमन्येषामपि भास्वताम् |
२७ क
भीष्म उवाच:
कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महावलः |
२८ क
भीष्म उवाच:
कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलङ्कृतः ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
किं तु स्वेनास्मि सन्तुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठिता |
२९ क
भीष्म उवाच:
सेवाय़ाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रय़वासिनाम् |
३० क
भीष्म उवाच:
वनचर्या च निःसङ्गा निर्भय़ा निरवग्रहा ||
३० ख
भीष्म उवाच:
नृपेणाहूय़मानस्य यत्तिष्ठति भय़ं हृदि |
३१ क
भीष्म उवाच:
न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
पानीय़ं वा निराय़ासं स्वाद्वन्नं वा भय़ोत्तरम् |
३२ क
भीष्म उवाच:
विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः |
३३ क
भीष्म उवाच:
उपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
यदि त्वेतन्मय़ा कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते |
३४ क
भीष्म उवाच:
समय़ं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मय़ि ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
मदीय़ा माननीय़ास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः |
३५ क
भीष्म उवाच:
कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
न मन्त्रय़ेय़मन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् |
३६ क
भीष्म उवाच:
नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा व्रूय़ुः परे मय़ि ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
एक एकेन सङ्गम्य रहो व्रूय़ां हितं तव |
३७ क
भीष्म उवाच:
न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
मय़ा संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वय़ा |
३८ क
भीष्म उवाच:
मदीय़ानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातय़ेः ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः |
३९ क
भीष्म उवाच:
प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमाय़ुर्व्याघ्रय़ोनितः ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि |
४० क
भीष्म उवाच:
प्राद्विषन्कृतसङ्घाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः ||
४० ख
भीष्म उवाच:
मित्रवुद्ध्या च गोमाय़ुं सान्त्वय़ित्वा प्रवेश्य च |
४१ क
भीष्म उवाच:
दोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभवुद्धय़ः ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः |
४२ क
भीष्म उवाच:
अशक्ताः किञ्चिदादातुं द्रव्यं गोमाय़ुय़न्त्रिताः ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते |
४३ क
भीष्म उवाच:
धनेन महता चैव वुद्धिरस्य विलोभ्यते ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल ह |
४४ क
भीष्म उवाच:
अथास्य समय़ं कृत्वा विनाशाय़ स्थिताः परे ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम् |
४५ क
भीष्म उवाच:
अपनीय़ स्वय़ं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् |
४६ क
भीष्म उवाच:
तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम् ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
समय़ोऽय़ं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छता |
४७ क
भीष्म उवाच:
नोपघातस्त्वय़ा ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते |
४८ क
भीष्म उवाच:
मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्राय़ोपवर्णितम् |
४९ क
भीष्म उवाच:
सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमाय़ुचापलम् |
५० क
भीष्म उवाच:
वभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचय़त् ||
५० ख