chevron_left अनुशासन पर्व अध्याय १२
युधिष्ठिर उवाच:
स्त्रीपुंसय़ोः सम्प्रय़ोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत् |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
एतन्मे संशय़ं राजन्यथावद्वक्तुमर्हसि ||
१ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
२ क
भीष्म उवाच:
भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत्पुरा ||
२ ख
भीष्म उवाच:
पुरा भङ्गाश्वनो नाम राजर्षिरतिधार्मिकः |
३ क
भीष्म उवाच:
अपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञमाहरत् ||
३ ख
भीष्म उवाच:
अग्निष्टुं नाम राजर्षिरिन्द्रद्विष्टं महावलः |
४ क
भीष्म उवाच:
प्राय़श्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामस्य चेष्यते ||
४ ख
भीष्म उवाच:
इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः |
५ क
भीष्म उवाच:
अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्निय़तात्मनः ||
५ ख
भीष्म उवाच:
कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगय़ामटतो नृप |
६ क
भीष्म उवाच:
इदमन्तरमित्येव शक्रो नृपममोहय़त् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
एकाश्वेन च राजर्षिर्भ्रान्त इन्द्रेण मोहितः |
७ क
भीष्म उवाच:
न दिशोऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा ||
७ ख
भीष्म उवाच:
इतश्चेतश्च वै धावञ्श्रमतृष्णार्दितो नृपः |
८ क
भीष्म उवाच:
सरोऽपश्यत्सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा |
८ ख
भीष्म उवाच:
सोऽवगाह्य सरस्तात पाय़यामास वाजिनम् ||
८ ग
भीष्म उवाच:
अथ पीतोदकं सोऽश्वं वृक्षे वद्ध्वा नृपोत्तमः |
९ क
भीष्म उवाच:
अवगाह्य ततः स्नातो राजा स्त्रीत्वमवाप ह ||
९ ख
भीष्म उवाच:
आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमः |
१० क
भीष्म उवाच:
चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रिय़चेतनः ||
१० ख
भीष्म उवाच:
आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम् |
११ क
भीष्म उवाच:
अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतमौरसम् ||
११ ख
भीष्म उवाच:
जातं महावलानां वै तान्प्रवक्ष्यामि किं त्वहम् |
१२ क
भीष्म उवाच:
दारेषु चास्मदीय़ेषु पौरजानपदेषु च ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च |
१३ क
भीष्म उवाच:
स्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिः |
१३ ख
भीष्म उवाच:
व्याय़ामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः ||
१३ ग
भीष्म उवाच:
पौरुषं विप्रनष्टं मे स्त्रीत्वं केनापि मेऽभवत् |
१४ क
भीष्म उवाच:
स्त्रीभावात्कथमश्वं तु पुनरारोढुमुत्सहे ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
महता त्वथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः |
१५ क
भीष्म उवाच:
पुनराय़ात्पुरं तात स्त्रीभूतो नृपसत्तम ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च ते |
१६ क
भीष्म उवाच:
किं न्विदं त्विति विज्ञाय़ विस्मय़ं परमं गताः ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतां वरः |
१७ क
भीष्म उवाच:
मृगय़ामस्मि निर्यातो वलैः परिवृतो दृढम् |
१७ ख
भीष्म उवाच:
उद्भ्रान्तः प्राविशं घोरामटवीं दैवमोहितः ||
१७ ग
भीष्म उवाच:
अटव्यां च सुघोराय़ां तृष्णार्तो नष्टचेतनः |
१८ क
भीष्म उवाच:
सरः सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिर्वृतम् ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
तत्रावगाढः स्त्रीभूतो व्यक्तं दैवान्न संशय़ः |
१९ क
भीष्म उवाच:
अतृप्त इव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
उवाच पुत्रांश्च ततः स्त्रीभूतः पार्थिवोत्तमः |
२० क
भीष्म उवाच:
सम्प्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः |
२० ख
भीष्म उवाच:
अभिषिच्य स पुत्राणां शतं राजा वनं गतः ||
२० ग
भीष्म उवाच:
तामाश्रमे स्त्रिय़ं तात तापसोऽभ्यवपद्यत |
२१ क
भीष्म उवाच:
तापसेनास्य पुत्राणामाश्रमेऽप्यभवच्छतम् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
अथ सा तान्सुतान्गृह्य पूर्वपुत्रानभाषत |
२२ क
भीष्म उवाच:
पुरुषत्वे सुता यूय़ं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाः |
२३ क
भीष्म उवाच:
सहिता भ्रातरस्तेऽथ राज्यं वुभुजिरे तदा ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
तान्दृष्ट्वा भ्रातृभावेन भुञ्जानान्राज्यमुत्तमम् |
२४ क
भीष्म उवाच:
चिन्तय़ामास देवेन्द्रो मन्युनाभिपरिप्लुतः |
२४ ख
भीष्म उवाच:
उपकारोऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मय़ा ||
२४ ग
भीष्म उवाच:
ततो व्राह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुः |
२५ क
भीष्म उवाच:
भेदय़ामास तान्गत्वा नगरं वै नृपात्मजान् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
भ्रातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं येऽप्येकस्य पितुः सुताः |
२६ क
भीष्म उवाच:
राज्यहेतोर्विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
यूय़ं भङ्गाश्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताः |
२७ क
भीष्म उवाच:
कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथा |
२७ ख
भीष्म उवाच:
युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः ||
२७ ग
भीष्म उवाच:
इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धेऽन्योन्यमपातय़न् |
२८ क
भीष्म उवाच:
तच्छ्रुत्वा तापसी चापि सन्तप्ता प्ररुरोद ह ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
व्राह्मणच्छद्मनाभ्येत्य तामिन्द्रोऽथान्वपृच्छत |
२९ क
भीष्म उवाच:
केन दुःखेन सन्तप्ता रोदिषि त्वं वरानने ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
व्राह्मणं तु ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करुणमव्रवीत् |
३० क
भीष्म उवाच:
पुत्राणां द्वे शते व्रह्मन्कालेन विनिपातिते ||
३० ख
भीष्म उवाच:
अहं राजाभवं विप्र तत्र पुत्रशतं मय़ा |
३१ क
भीष्म उवाच:
समुत्पन्नं सुरूपाणां विक्रान्तानां द्विजोत्तम ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
कदाचिन्मृगय़ां यात उद्भ्रान्तो गहने वने |
३२ क
भीष्म उवाच:
अवगाढश्च सरसि स्त्रीभूतो व्राह्मणोत्तम |
३२ ख
भीष्म उवाच:
पुत्रान्राज्ये प्रतिष्ठाप्य वनमस्मि ततो गतः ||
३२ ग
भीष्म उवाच:
स्त्रिय़ाश्च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना |
३३ क
भीष्म उवाच:
आश्रमे जनितं व्रह्मन्नीतास्ते नगरं मय़ा ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
तेषां च वैरमुत्पन्नं कालय़ोगेन वै द्विज |
३४ क
भीष्म उवाच:
एतच्छोचामि विप्रेन्द्र दैवेनाभिपरिप्लुता ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
इन्द्रस्तां दुःखितां दृष्ट्वा अव्रवीत्परुषं वचः |
३५ क
भीष्म उवाच:
पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वय़ा कृतम् ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
इन्द्रद्विष्टेन यजता मामनादृत्य दुर्मते |
३६ क
भीष्म उवाच:
इन्द्रोऽहमस्मि दुर्वुद्धे वैरं ते यातितं मय़ा ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
इन्द्रं तु दृष्ट्वा राजर्षिः पादय़ोः शिरसा गतः |
३७ क
भीष्म उवाच:
प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः |
३७ ख
भीष्म उवाच:
इष्टस्त्रिदशशार्दूल तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ||
३७ ग
भीष्म उवाच:
प्रणिपातेन तस्येन्द्रः परितुष्टो वरं ददौ |
३८ क
भीष्म उवाच:
पुत्रा वै कतमे राजञ्जीवन्तु तव शंस मे |
३८ ख
भीष्म उवाच:
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ येऽभवन् ||
३८ ग
भीष्म उवाच:
तापसी तु ततः शक्रमुवाच प्रय़ताञ्जलिः |
३९ क
भीष्म उवाच:
स्त्रीभूतस्य हि ये जातास्ते मे जीवन्तु वासव ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
इन्द्रस्तु विस्मितो हृष्टः स्त्रिय़ं पप्रच्छ तां पुनः |
४० क
भीष्म उवाच:
पुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्याः सुतास्तव ||
४० ख
भीष्म उवाच:
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः स्नेहस्तेभ्योऽधिकः कथम् |
४१ क
भीष्म उवाच:
कारणं श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि ||
४१ ख
स्त्र्यु उवाच:
स्त्रिय़ास्त्वभ्यधिकः स्नेहो न तथा पुरुषस्य वै |
४२ क
स्त्र्यु उवाच:
तस्मात्ते शक्र जीवन्तु ये जाताः स्त्रीकृतस्य वै ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
एवमुक्ते ततस्त्विन्द्रः प्रीतो वाक्यमुवाच ह |
४३ क
भीष्म उवाच:
सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वमिच्छसि सुव्रत |
४४ क
भीष्म उवाच:
पुरुषत्वमथ स्त्रीत्वं मत्तो यदभिकाङ्क्षसि ||
४४ ख
स्त्र्यु उवाच:
स्त्रीत्वमेव वृणे शक्र प्रसन्ने त्वय़ि वासव |
४६ क
स्त्र्यु उवाच:
एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रिय़ं प्रत्युवाच ह |
४६ ख
स्त्र्यु उवाच:
पुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं रोचय़से विभो ||
४६ ग