युधिष्ठिर उवाच:
राजवृत्तान्यनेकानि त्वय़ा प्रोक्तानि भारत |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
पूर्वैः पूर्वनिय़ुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्वैर्दृष्टं सतां मतम् |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
प्रणय़ं राजधर्माणां प्रव्रूहि भरतर्षभ ||
२ ख
भीष्म उवाच:
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षत्रे परं मतम् |
३ क
भीष्म उवाच:
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ||
३ ख
भीष्म उवाच:
यथा वर्हाणि चित्राणि विभर्ति भुजगाशनः |
४ क
भीष्म उवाच:
तथा वहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित् ||
४ ख
भीष्म उवाच:
तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वमादान्त्यं सत्यमार्जवमेव च |
५ क
भीष्म उवाच:
मध्यस्थः सत्त्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ||
५ ख
भीष्म उवाच:
यस्मिन्नर्थे हितं यत्स्यात्तद्वर्णं रूपमाविशेत् |
६ क
भीष्म उवाच:
वहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ||
६ ख
भीष्म उवाच:
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी |
७ क
भीष्म उवाच:
श्लक्ष्णाक्षरतनुः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ||
७ ख
भीष्म उवाच:
आपद्द्वारेषु यत्तः स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव |
८ क
भीष्म उवाच:
शैलवर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रय़ेत् ||
८ ख
भीष्म उवाच:
अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम् |
९ क
भीष्म उवाच:
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचरेच्चाप्रमादतः |
९ ख
भीष्म उवाच:
लोके चाय़व्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाप्लवन् ||
९ ग
भीष्म उवाच:
मृजावान्स्यात्स्वय़ूथ्येषु भावानि चरणैः क्षिपेत् |
१० क
भीष्म उवाच:
जातपक्षः परिस्पन्देद्रक्षेद्वैकल्यमात्मनः ||
१० ख
भीष्म उवाच:
दोषान्विवृणुय़ाच्छत्रोः परपक्षान्विधूनय़ेत् |
११ क
भीष्म उवाच:
काननेष्विव पुष्पाणि वर्हीवार्थान्समाचरेत् ||
११ ख
भीष्म उवाच:
उच्छ्रितानाश्रय़ेत्स्फीतान्नरेन्द्रानचलोपमान् |
१२ क
भीष्म उवाच:
श्रय़ेच्छाय़ामविज्ञातां गुप्तं शरणमाश्रय़ेत् ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
प्रावृषीवासितग्रीवो मज्जेत निशि निर्जने |
१३ क
भीष्म उवाच:
माय़ूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत् |
१३ ख
भीष्म उवाच:
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ||
१३ ग
भीष्म उवाच:
चारभूमिष्वभिगमान्पाशांश्च परिवर्जय़ेत् |
१४ क
भीष्म उवाच:
पीडय़ेच्चापि तां भूमिं प्रणश्येद्गहने पुनः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
हन्यात्क्रुद्धानतिविषान्ये जिह्मगतय़ोऽहितान् |
१५ क
भीष्म उवाच:
नाश्रय़ेद्वालवर्हाणि सन्निवासानि वासय़ेत् ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
सदा वर्हिनिभः कामं प्रसक्तिकृतमाचरेत् |
१६ क
भीष्म उवाच:
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गान्गहनेष्विव |
१६ ख
भीष्म उवाच:
एवं मय़ूरवद्राजा स्वराष्ट्रं परिपालय़ेत् ||
१६ ग
भीष्म उवाच:
आत्मवृद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः |
१७ क
भीष्म उवाच:
आत्मसंय़मनं वुद्ध्या परवुद्ध्यावतारणम् |
१७ ख
भीष्म उवाच:
वुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ||
१७ ग
भीष्म उवाच:
परं चाश्वासय़ेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षय़ेत् |
१८ क
भीष्म उवाच:
आत्मनः परिमर्शेन वुद्धिं वुद्ध्या विचारय़ेत् |
१८ ख
भीष्म उवाच:
सान्त्वय़ोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यविचारकः ||
१८ ग
भीष्म उवाच:
निगूढवुद्धिर्धीरः स्याद्वक्तव्ये वक्ष्यते तथा |
१९ क
भीष्म उवाच:
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि वुद्ध्या वृहस्पतिः |
१९ ख
भीष्म उवाच:
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णाय़समिवोदके ||
१९ ग
भीष्म उवाच:
अनुय़ुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः |
२० क
भीष्म उवाच:
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ||
२० ख
भीष्म उवाच:
क्षुद्रं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविशारदम् |
२१ क
भीष्म उवाच:
स्वकर्मणि निय़ुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
अप्यदृष्ट्वा निय़ुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु |
२२ क
भीष्म उवाच:
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवाय़ता ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रिय़माचरेत् |
२३ क
भीष्म उवाच:
ममाय़मिति राजा यः स पर्वत इवाचलः ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
व्यवसाय़ं समाधाय़ सूर्यो रश्मिमिवाय़ताम् |
२४ क
भीष्म उवाच:
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रिय़ाप्रिय़े ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः |
२५ क
भीष्म उवाच:
मध्ये वय़सि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितेन्द्रिय़ान् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
अलुव्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् |
२६ क
भीष्म उवाच:
स्थापय़ेत्सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
एतेनैव प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् |
२७ क
भीष्म उवाच:
युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश्चारैरुपस्कृतः ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वय़ं कृत्यान्ववेक्षिणः |
२८ क
भीष्म उवाच:
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधैव वसुन्धरा ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथार्थश्चापि निग्रहः |
२९ क
भीष्म उवाच:
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित् ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवोत्पतन् |
३० क
भीष्म उवाच:
चारांश्च नचरान्विद्यात्तथा वुद्ध्या न सञ्ज्वरेत् ||
३० ख
भीष्म उवाच:
कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचय़ेत् |
३१ क
भीष्म उवाच:
अहन्यहनि सन्दुह्यान्महीं गामिव वुद्धिमान् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
यथा क्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः |
३२ क
भीष्म उवाच:
तथा द्रव्यमुपादाय़ राजा कुर्वीत सञ्चय़म् ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्धितं धर्मकामय़ोः |
३३ क
भीष्म उवाच:
सञ्चय़ानुविसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
नाल्पमर्थं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् |
३४ क
भीष्म उवाच:
वुद्ध्याववुध्येदात्मानं न चावुद्धिषु विश्वसेत् ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
धृतिर्दाक्ष्यं संय़मो वुद्धिरग्र्या; धैर्यं शौर्यं देशकालोऽप्रमादः |
३५ क
भीष्म उवाच:
स्वल्पस्य वा महतो वापि वृद्धौ; धनस्यैतान्यष्ट समिन्धनानि ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
अग्निस्तोको वर्धते ह्याज्यसिक्तो; वीजं चैकं वहुसाहस्रमेति |
३६ क
भीष्म उवाच:
क्षय़ोदय़ौ विपुलौ संनिशाम्य; तस्मादल्पं नावमन्येत विद्वान् ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
वालोऽवालः स्थविरो वा रिपुर्यः; सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात् |
३७ क
भीष्म उवाच:
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत; कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
हरेत्कीर्तिं धर्ममस्योपरुन्ध्या; दर्थे दीर्घं वीर्यमस्योपहन्यात् |
३८ क
भीष्म उवाच:
रिपुर्द्वेष्टा दुर्वलो वा वली वा; तस्माच्छत्रौ नैव हेडेद्यतात्मा ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
क्षय़ं शत्रोः सञ्चय़ं पालनं चा; प्युभौ चार्थौ सहितौ धर्मकामौ |
३९ क
भीष्म उवाच:
अतश्चान्यन्मतिमान्सन्दधीत; तस्माद्राजा वुद्धिमन्तं श्रय़ेत ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
वुद्धिर्दीप्ता वलवन्तं हिनस्ति; वलं वुद्ध्या वर्धते पाल्यमानम् |
४० क
भीष्म उवाच:
शत्रुर्वुद्ध्या सीदते वर्धमानो; वुद्धेः पश्चात्कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ||
४० ख
भीष्म उवाच:
सर्वान्कामान्कामय़ानो हि धीरः; सत्त्वेनाल्पेनाप्लुते हीनदेहः |
४१ क
भीष्म उवाच:
यथात्मानं प्रार्थय़तेऽर्थमानैः; श्रेय़ःपात्रं पूरय़ते ह्यनल्पम् ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
तस्माद्राजा प्रगृहीतः परेषु; मूलं लक्ष्म्याः सर्वतोऽभ्याददीत |
४२ क
भीष्म उवाच:
दीर्घं कालमपि सम्पीड्यमानो; विद्युत्सम्पातमिव मानोर्जितः स्यात् ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
विद्या तपो वा विपुलं धनं वा; सर्वमेतद्व्यवसाय़ेन शक्यम् |
४३ क
भीष्म उवाच:
व्रह्म यत्तं निवसति देहवत्सु; तस्माद्विद्याद्व्यवसाय़ं प्रभूतम् ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः; शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च |
४४ क
भीष्म उवाच:
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं; तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
लुव्धं हन्यात्सम्प्रदानेन नित्यं; लुव्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति |
४५ क
भीष्म उवाच:
सर्वो लुव्धः कर्मगुणोपभोगे; योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
धनं भोज्यं पुत्रदारं समृद्धिं; सर्वो लुव्धः प्रार्थय़ते परेषाम् |
४६ क
भीष्म उवाच:
लुव्धे दोषाः सम्भवन्तीह सर्वे; तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत लुव्धान् ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
सन्दर्शने सत्पुरुषं जघन्यमपि चोदय़ेत् |
४७ क
भीष्म उवाच:
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वानर्थांस्तु सूदय़ेत् ||
४७ ख