chevron_left शान्ति पर्व अध्याय १२१
युधिष्ठिर उवाच:
अय़ं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
ईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ||
२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् |
३ क
युधिष्ठिर उवाच:
सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेय़ानिति प्रभो ||
३ ख
युधिष्ठिर उवाच:
इत्येतदुक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम् |
४ क
युधिष्ठिर उवाच:
दृश्यते लोकमासक्तं ससुरासुरमानुषम् ||
४ ख
युधिष्ठिर उवाच:
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ |
५ क
युधिष्ठिर उवाच:
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किम्पराय़णः ||
५ ख
युधिष्ठिर उवाच:
किमात्मकः कथम्भूतः कतिमूर्तिः कथम्प्रभुः |
६ क
युधिष्ठिर उवाच:
जागर्ति स कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः ||
६ ख
युधिष्ठिर उवाच:
कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति परिपालय़न् |
७ क
युधिष्ठिर उवाच:
कश्च विज्ञाय़ते पूर्वं कोऽपरो दण्डसञ्ज्ञितः |
७ ख
युधिष्ठिर उवाच:
किंसंस्थश्च भवेद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते ||
७ ग
भीष्म उवाच:
शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहार्यो यथा च सः |
८ क
भीष्म उवाच:
यस्मिन्हि सर्वमाय़त्तं स दण्ड इह केवलः ||
८ ख
भीष्म उवाच:
धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते |
९ क
भीष्म उवाच:
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मनः |
९ ख
भीष्म उवाच:
इत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते ||
९ ग
भीष्म उवाच:
अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः |
१० क
भीष्म उवाच:
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रिय़ाप्रिय़समात्मना |
१० ख
भीष्म उवाच:
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः ||
१० ग
भीष्म उवाच:
अथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा |
११ क
भीष्म उवाच:
जन्म चोक्तं वसिष्ठेन व्रह्मणो वचनं महत् ||
११ ख
भीष्म उवाच:
प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः |
१२ क
भीष्म उवाच:
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
दण्डात्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते |
१३ क
भीष्म उवाच:
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोच्छिखः ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः |
१४ क
भीष्म उवाच:
अष्टपान्नैकनय़नः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः |
१५ क
भीष्म उवाच:
एतद्रूपं विभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरावरः ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
असिर्गदा धनुः शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः |
१६ क
भीष्म उवाच:
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासो दण्डर्ष्टितोमराः ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
सर्वप्रहरणीय़ानि सन्ति यानीह कानिचित् |
१७ क
भीष्म उवाच:
दण्ड एव हि सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारय़न्पाटय़ंस्तथा |
१८ क
भीष्म उवाच:
घातय़न्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः |
१९ क
भीष्म उवाच:
श्रीगर्भो विजय़ः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
शास्त्रं व्राह्मणमन्त्रश्च शास्ता प्राग्वचनं गतः |
२० क
भीष्म उवाच:
धर्मपालोऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगो ग्रहः ||
२० ख
भीष्म उवाच:
असङ्गो रुद्रतनय़ो मनुज्येष्ठः शिवङ्करः |
२१ क
भीष्म उवाच:
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नाराय़णः प्रभुः |
२२ क
भीष्म उवाच:
शश्वद्रूपं महद्विभ्रन्महापुरुष उच्यते ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
यथोक्ता व्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती |
२३ क
भीष्म उवाच:
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि वहुविग्रहः ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ वलावले |
२४ क
भीष्म उवाच:
दौर्भाग्यं भागधेय़ं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः |
२५ क
भीष्म उवाच:
अप्रसादः प्रसादश्च हर्षः क्रोधः शमो दमः ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भय़ाभय़े |
२६ क
भीष्म उवाच:
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संय़मोऽथ विषाविषम् ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम् |
२७ क
भीष्म उवाच:
मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नय़ानय़ौ ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
अशक्तिः शक्तिरित्येव मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ |
२८ क
भीष्म उवाच:
विनय़श्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
अनृतं ज्ञाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च |
२९ क
भीष्म उवाच:
क्लीवता व्यवसाय़श्च लाभालाभौ जय़ाजय़ौ ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा |
३० क
भीष्म उवाच:
विराद्धिश्चैव राद्धिश्च कार्याकार्ये वलावले ||
३० ख
भीष्म उवाच:
असूय़ा चानसूय़ा च धर्माधर्मौ तथैव च |
३१ क
भीष्म उवाच:
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च सम्पद्विपच्च ह ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक्षक्तिस्तत्त्ववुद्धिता |
३२ क
भीष्म उवाच:
एवं दण्डस्य कौरव्य लोकेऽस्मिन्वहुरूपता ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेय़ुः परस्परम् |
३३ क
भीष्म उवाच:
भय़ाद्दण्डस्य चान्योन्यं घ्नन्ति नैव युधिष्ठिर ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः |
३४ क
भीष्म उवाच:
राजानं वर्धय़न्तीह तस्माद्दण्डः पराय़णम् ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
व्यवस्थापय़ति क्षिप्रमिमं लोकं नरेश्वर |
३५ क
भीष्म उवाच:
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो व्राह्मणेष्ववतिष्ठते ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
धर्मय़ुक्ता द्विजाः श्रेष्ठा वेदय़ुक्ता भवन्ति च |
३६ क
भीष्म उवाच:
वभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
प्रीताश्च देवता नित्यमिन्द्रे परिददत्युत |
३७ क
भीष्म उवाच:
अन्नं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः |
३८ क
भीष्म उवाच:
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
एवम्प्रय़ोजनश्चैव दण्डः क्षत्रिय़तां गतः |
३९ क
भीष्म उवाच:
रक्षन्प्रजाः प्रजागर्ति नित्यं सुविहितोऽक्षरः ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं वित्तं प्रजापतिः |
४० क
भीष्म उवाच:
भूतात्मा जीव इत्येव नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः ||
४० ख
भीष्म उवाच:
अददद्दण्ड एवास्मै ध्रुवमैश्वर्यमेव च |
४१ क
भीष्म उवाच:
वले नय़श्च संय़ुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
कुलवाहुधनामात्याः प्रज्ञा चोक्ता वलानि च |
४२ क
भीष्म उवाच:
आहार्यं चाष्टकैर्द्रव्यैर्वलमन्यद्युधिष्ठिर ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च |
४३ क
भीष्म उवाच:
दैशिकाश्चारकाश्चैव तदष्टाङ्गं वलं स्मृतम् ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनो हस्तिय़ाय़िनः |
४४ क
भीष्म उवाच:
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः |
४५ क
भीष्म उवाच:
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह यद्विदुः |
४६ क
भीष्म उवाच:
राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
ईश्वरेण प्रय़त्नेन धारणे क्षत्रिय़स्य हि |
४७ क
भीष्म उवाच:
दण्डो दत्तः समानात्मा दण्डो हीदं सनातनम् |
४७ ख
भीष्म उवाच:
राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथाधर्मप्रदर्शनः ||
४७ ग
भीष्म उवाच:
व्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय़ च |
४८ क
भीष्म उवाच:
भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापरः |
४८ ख