chevron_left शान्ति पर्व अध्याय १२२
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
१ क
भीष्म उवाच:
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः ||
१ ख
भीष्म उवाच:
स राजा धर्मनित्यः सन्सह पत्न्या महातपाः |
२ क
भीष्म उवाच:
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम् ||
२ ख
भीष्म उवाच:
तत्र शृङ्गे हिमवतो मेरौ कनकपर्वते |
३ क
भीष्म उवाच:
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत् ||
३ ख
भीष्म उवाच:
तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः |
४ क
भीष्म उवाच:
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
स तत्र वहुभिर्युक्तः सदा श्रुतिमय़ैर्गुणैः |
५ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः |
६ क
भीष्म उवाच:
अभ्यागच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ||
६ ख
भीष्म उवाच:
सोऽभिसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् |
७ क
भीष्म उवाच:
दृष्ट्वा प्रकृष्टं तपसा विनय़ेनाभ्यतिष्ठत ||
७ ख
भीष्म उवाच:
वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्घ्यं च न्यवेदय़त् |
८ क
भीष्म उवाच:
अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा ||
८ ख
भीष्म उवाच:
सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुय़ाय़िनम् |
९ क
भीष्म उवाच:
अपृच्छद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते ||
९ ख
भीष्म उवाच:
सोऽव्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम् |
१० क
भीष्म उवाच:
वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन ||
१० ख
भीष्म उवाच:
वृहस्पतेर्मतं राजन्नधीतं सकलं त्वय़ा |
११ क
भीष्म उवाच:
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप ||
११ ख
भीष्म उवाच:
तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् |
१२ क
भीष्म उवाच:
किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
कथं क्षत्रिय़संस्थश्च दण्डः सम्प्रत्यवस्थितः |
१३ क
भीष्म उवाच:
व्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम् ||
१३ ख
वसुहोम उवाच:
शृणु राजन्यथा दण्डः सम्भूतो लोकसङ्ग्रहः |
१४ क
वसुहोम उवाच:
प्रजाविनय़रक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ||
१४ ख
वसुहोम उवाच:
व्रह्मा यिय़क्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः |
१५ क
वसुहोम उवाच:
ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ||
१५ ख
वसुहोम उवाच:
स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगानधारय़त् |
१६ क
वसुहोम उवाच:
पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत् ||
१६ ख
वसुहोम उवाच:
स क्षुपो नाम सम्भूतः प्रजापतिररिन्दम |
१७ क
वसुहोम उवाच:
ऋत्विगासीत्तदा राजन्यज्ञे तस्य महात्मनः ||
१७ ख
वसुहोम उवाच:
तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु व्रह्मणः पार्थिवर्षभ |
१८ क
वसुहोम उवाच:
हृष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ||
१८ ख
वसुहोम उवाच:
तस्मिन्नन्तर्हिते चाथ प्रजानां सङ्करोऽभवत् |
१९ क
वसुहोम उवाच:
नैव कार्यं न चाकार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ||
१९ ख
वसुहोम उवाच:
पेय़ापेय़ं कुतः सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम् |
२० क
वसुहोम उवाच:
गम्यागम्यं तदा नासीत्परस्वं स्वं च वै समम् ||
२० ख
वसुहोम उवाच:
परस्परं विलुम्पन्ते सारमेय़ा इवामिषम् |
२१ क
वसुहोम उवाच:
अवलं वलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादमवर्तत ||
२१ ख
वसुहोम उवाच:
ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् |
२२ क
वसुहोम उवाच:
सम्पूज्य वरदं देवं महादेवमथाव्रवीत् ||
२२ ख
वसुहोम उवाच:
अत्र साध्वनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि केवलम् |
२३ क
वसुहोम उवाच:
सङ्करो न भवेदत्र यथा वै तद्विधीय़ताम् ||
२३ ख
वसुहोम उवाच:
ततः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलजटाधरः |
२४ क
वसुहोम उवाच:
आत्मानमात्मना दण्डमसृजद्देवसत्तमः ||
२४ ख
वसुहोम उवाच:
तस्माच्च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम् |
२५ क
वसुहोम उवाच:
असृजद्दण्डनीतिः सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता ||
२५ ख
वसुहोम उवाच:
भूय़ः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवराय़ुधः |
२६ क
वसुहोम उवाच:
तस्य तस्य निकाय़स्य चकारैकैकमीशरम् ||
२६ ख
वसुहोम उवाच:
देवानामीश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम् |
२७ क
वसुहोम उवाच:
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ||
२७ ख
वसुहोम उवाच:
धनानां रक्षसां चापि कुवेरमपि चेश्वरम् |
२८ क
वसुहोम उवाच:
पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ||
२८ ख
वसुहोम उवाच:
अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् |
२९ क
वसुहोम उवाच:
मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम् ||
२९ ख
वसुहोम उवाच:
रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः |
३० क
वसुहोम उवाच:
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ||
३० ख
वसुहोम उवाच:
वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् |
३१ क
वसुहोम उवाच:
तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम् ||
३१ ख
वसुहोम उवाच:
वीरुधामंशुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् |
३२ क
वसुहोम उवाच:
कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत् ||
३२ ख
वसुहोम उवाच:
कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनय़ात्मकम् |
३३ क
वसुहोम उवाच:
मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ||
३३ ख
वसुहोम उवाच:
ईश्वरः सर्वदेहस्तु राजराजो धनाधिपः |
३४ क
वसुहोम उवाच:
सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः ||
३४ ख
वसुहोम उवाच:
तमेकं व्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ |
३५ क
वसुहोम उवाच:
प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि ||
३५ ख
वसुहोम उवाच:
महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे यथाविधि |
३६ क
वसुहोम उवाच:
दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ ||
३६ ख
वसुहोम उवाच:
विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः |
३७ क
वसुहोम उवाच:
प्रादादिन्द्रमरीचिभ्यां मरीचिर्भृगवे ददौ ||
३७ ख
वसुहोम उवाच:
भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु तं दण्डं धर्मसंहितम् |
३८ क
वसुहोम उवाच:
ऋषय़ो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय़ च ||
३८ ख
वसुहोम उवाच:
क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनय़ाय़ च |
३९ क
वसुहोम उवाच:
पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात् |
३९ ख
वसुहोम उवाच:
तं ददौ सूर्यपुत्रस्तु मनुर्वै रक्षणात्मकम् ||
३९ ग
वसुहोम उवाच:
विभज्य दण्डः कर्तव्यो धर्मेण न यदृच्छय़ा |
४० क
वसुहोम उवाच:
दुर्वाचा निग्रहो वन्धो हिरण्यं वाह्यतःक्रिय़ा ||
४० ख
वसुहोम उवाच:
व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वा नाल्पकारणात् |
४१ क
वसुहोम उवाच:
शरीरपीडास्तास्तास्तु देहत्यागो विवासनम् ||
४१ ख
वसुहोम उवाच:
आनुपूर्व्या च दण्डोऽसौ प्रजा जागर्ति पालय़न् |
४२ क
वसुहोम उवाच:
इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः ||
४२ ख
वसुहोम उवाच:
अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः |
४३ क
वसुहोम उवाच:
प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनय़ात्मकः ||
४३ ख
वसुहोम उवाच:
धर्माच्च व्रह्मणः पुत्रो व्यवसाय़ः सनातनः |
४४ क
वसुहोम उवाच:
व्यवसाय़ात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालय़न् ||
४४ ख
वसुहोम उवाच:
ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधिभ्यश्च पर्वताः |
४५ क
वसुहोम उवाच:
पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा ||
४५ ख
वसुहोम उवाच:
जागर्ति निरृतिर्देवी ज्योतींषि निरृतेरपि |
४६ क
वसुहोम उवाच:
वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हय़शिराः प्रभुः ||
४६ ख
वसुहोम उवाच:
व्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः |
४७ क
वसुहोम उवाच:
पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः ||
४७ ख
वसुहोम उवाच:
विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्यश्च तथर्षय़ः |
४८ क
वसुहोम उवाच:
ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः ||
४८ ख
वसुहोम उवाच:
देवेभ्यो व्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय़ |
४९ क
वसुहोम उवाच:
व्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मतः |
४९ ख
वसुहोम उवाच:
स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रिय़ेभ्यः सनातनम् ||
४९ ग