महेश्वर उवाच:
तिलोत्तमा नाम पुरा व्रह्मणा योषिदुत्तमा |
१ क
महेश्वर उवाच:
तिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा ||
१ ख
महेश्वर उवाच:
साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि |
२ क
महेश्वर उवाच:
प्रदक्षिणं लोभय़न्ती मां शुभे रुचिरानना ||
२ ख
महेश्वर उवाच:
यतो यतः सा सुदती मामुपाधावदन्तिके |
३ क
महेश्वर उवाच:
ततस्ततो मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम् ||
३ ख
महेश्वर उवाच:
तां दिदृक्षुरहं योगाच्चतुर्मूर्तित्वमागतः |
४ क
महेश्वर उवाच:
चतुर्मुखश्च संवृत्तो दर्शय़न्योगमात्मनः ||
४ ख
महेश्वर उवाच:
पूर्वेण वदनेनाहमिन्द्रत्वमनुशास्मि ह |
५ क
महेश्वर उवाच:
उत्तरेण त्वय़ा सार्धं रमाम्यहमनिन्दिते ||
५ ख
महेश्वर उवाच:
पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणिसुखावहम् |
६ क
महेश्वर उवाच:
दक्षिणं भीमसङ्काशं रौद्रं संहरति प्रजाः ||
६ ख
महेश्वर उवाच:
जटिलो व्रह्मचारी च लोकानां हितकाम्यया |
७ क
महेश्वर उवाच:
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे स्थितम् ||
७ ख
महेश्वर उवाच:
इन्द्रेण च पुरा वज्रं क्षिप्तं श्रीकाङ्क्षिणा मम |
८ क
महेश्वर उवाच:
दग्ध्वा कण्ठं तु तद्यातं तेन श्रीकण्ठता मम ||
८ ख
उमो उवाच:
वाहनेषु प्रभूतेषु श्रीमत्स्वन्येषु सत्सु ते |
९ क
उमो उवाच:
कथं गोवृषभो देव वाहनत्वमुपागतः ||
९ ख
महेश्वर उवाच:
सुरभीं ससृजे व्रह्मामृतधेनुं पय़ोमुचम् |
१० क
महेश्वर उवाच:
सा सृष्टा वहुधा जाता क्षरमाणा पय़ोऽमृतम् ||
१० ख
महेश्वर उवाच:
तस्या वत्समुखोत्सृष्टः फेनो मद्गात्रमागतः |
११ क
महेश्वर उवाच:
ततो दग्धा मय़ा गावो नानावर्णत्वमागताः ||
११ ख
महेश्वर उवाच:
ततोऽहं लोकगुरुणा शमं नीतोऽर्थवेदिना |
१२ क
महेश्वर उवाच:
वृषं चेमं ध्वजार्थं मे ददौ वाहनमेव च ||
१२ ख
उमो उवाच:
निवासा वहुरूपास्ते विश्वरूपगुणान्विताः |
१३ क
उमो उवाच:
तांश्च सन्त्यज्य भगवञ्श्मशाने रमसे कथम् ||
१३ ख
उमो उवाच:
केशास्थिकलिले भीमे कपालघटसङ्कुले |
१४ क
उमो उवाच:
गृध्रगोमाय़ुकलिले चिताग्निशतसङ्कुले ||
१४ ख
उमो उवाच:
अशुचौ मांसकलिले वसाशोणितकर्दमे |
१५ क
उमो उवाच:
विनिकीर्णामिषचय़े शिवानादविनादिते ||
१५ ख
महेश्वर उवाच:
मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्वहम् |
१६ क
महेश्वर उवाच:
न च मेध्यतरं किञ्चिच्छ्मशानादिह विद्यते ||
१६ ख
महेश्वर उवाच:
तेन मे सर्ववासानां श्मशाने रमते मनः |
१७ क
महेश्वर उवाच:
न्यग्रोधशाखासञ्छन्ने निर्भुक्तस्रग्विभूषिते ||
१७ ख
महेश्वर उवाच:
तत्र चैव रमन्ते मे भूतसङ्घाः शुभानने |
१८ क
महेश्वर उवाच:
न च भूतगणैर्देवि विनाहं वस्तुमुत्सहे ||
१८ ख
महेश्वर उवाच:
एष वासो हि मे मेध्यः स्वर्गीय़श्च मतो हि मे |
१९ क
महेश्वर उवाच:
पुण्यः परमकश्चैव मेध्यकामैरुपास्यते ||
१९ ख
उमो उवाच:
भगवन्सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर |
२० क
उमो उवाच:
पिनाकपाणे वरद संशय़ो मे महानय़म् ||
२० ख
उमो उवाच:
अय़ं मुनिगणः सर्वस्तपस्तप इति प्रभो |
२१ क
उमो उवाच:
तपोन्वेषकरो लोके भ्रमते विविधाकृतिः ||
२१ ख
उमो उवाच:
अस्य चैवर्षिसङ्घस्य मम च प्रिय़काम्यया |
२२ क
उमो उवाच:
एतं ममेह सन्देहं वक्तुमर्हस्यरिन्दम ||
२२ ख
उमो उवाच:
धर्मः किंलक्षणः प्रोक्तः कथं वाचरितुं नरैः |
२३ क
उमो उवाच:
शक्यो धर्ममविन्दद्भिर्धर्मज्ञ वद मे प्रभो ||
२३ ख
नारद उवाच:
ततो मुनिगणः सर्वस्तां देवीं प्रत्यपूजय़त् |
२४ क
नारद उवाच:
वाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तवैश्चार्थविदां वर ||
२४ ख
महेश्वर उवाच:
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् |
२५ क
महेश्वर उवाच:
शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यो धर्म उत्तमः ||
२५ ख
महेश्वर उवाच:
परदारेष्वसङ्कल्पो न्यासस्त्रीपरिरक्षणम् |
२६ क
महेश्वर उवाच:
अदत्तादानविरमो मधुमांसस्य वर्जनम् ||
२६ ख
महेश्वर उवाच:
एष पञ्चविधो धर्मो वहुशाखः सुखोदय़ः |
२७ क
महेश्वर उवाच:
देहिभिर्धर्मपरमैः कर्तव्यो धर्मसञ्चय़ः ||
२७ ख
उमो उवाच:
भगवन्संशय़ं पृष्टस्तं मे व्याख्यातुमर्हसि |
२८ क
उमो उवाच:
चातुर्वर्ण्यस्य यो धर्मः स्वे स्वे वर्णे गुणावहः ||
२८ ख
उमो उवाच:
व्राह्मणे कीदृशो धर्मः क्षत्रिय़े कीदृशो भवेत् |
२९ क
उमो उवाच:
वैश्ये किंलक्षणो धर्मः शूद्रे किंलक्षणो भवेत् ||
२९ ख
महेश्वर उवाच:
न्याय़तस्ते महाभागे संशय़ः समुदीरितः |
३० क
महेश्वर उवाच:
भूमिदेवा महाभागाः सदा लोके द्विजातय़ः ||
३० ख
महेश्वर उवाच:
उपवासः सदा धर्मो व्राह्मणस्य न संशय़ः |
३१ क
महेश्वर उवाच:
स हि धर्मार्थमुत्पन्नो व्रह्मभूय़ाय़ कल्पते ||
३१ ख
महेश्वर उवाच:
तस्य धर्मक्रिय़ा देवि व्रतचर्या च न्याय़तः |
३२ क
महेश्वर उवाच:
तथोपनय़नं चैव द्विजाय़ैवोपपद्यते ||
३२ ख
महेश्वर उवाच:
गुरुदैवतपूजार्थं स्वाध्याय़ाभ्यसनात्मकः |
३३ क
महेश्वर उवाच:
देहिभिर्धर्मपरमैश्चर्तव्यो धर्मसम्भवः ||
३३ ख
उमो उवाच:
भगवन्संशय़ो मेऽत्र तं मे व्याख्यातुमर्हसि |
३४ क
उमो उवाच:
चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन प्रकीर्तय़ ||
३४ ख
महेश्वर उवाच:
रहस्यश्रवणं धर्मो वेदव्रतनिषेवणम् |
३५ क
महेश्वर उवाच:
व्रतचर्यापरो धर्मो गुरुपादप्रसादनम् ||
३५ ख
महेश्वर उवाच:
भैक्षचर्यापरो धर्मो धर्मो नित्योपवासिता |
३६ क
महेश्वर उवाच:
नित्यस्वाध्याय़िता धर्मो व्रह्मचर्याश्रमस्तथा ||
३६ ख
महेश्वर उवाच:
गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै द्विजः |
३७ क
महेश्वर उवाच:
विन्देतानन्तरं भार्यामनुरूपां यथाविधि ||
३७ ख
महेश्वर उवाच:
शूद्रान्नवर्जनं धर्मस्तथा सत्पथसेवनम् |
३८ क
महेश्वर उवाच:
धर्मो नित्योपवासित्वं व्रह्मचर्यं तथैव च ||
३८ ख
महेश्वर उवाच:
आहिताग्निरधीय़ानो जुह्वानः संय़तेन्द्रिय़ः |
३९ क
महेश्वर उवाच:
विघसाशी यताहारो गृहस्थः सत्यवाक्षुचिः ||
३९ ख
महेश्वर उवाच:
अतिथिव्रतता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम् |
४० क
महेश्वर उवाच:
इष्टीश्च पशुवन्धांश्च विधिपूर्वं समाचरेत् ||
४० ख
महेश्वर उवाच:
यज्ञश्च परमो धर्मस्तथाहिंसा च देहिषु |
४१ क
महेश्वर उवाच:
अपूर्वभोजनं धर्मो विघसाशित्वमेव च ||
४१ ख
महेश्वर उवाच:
भुक्ते परिजने पश्चाद्भोजनं धर्म उच्यते |
४२ क
महेश्वर उवाच:
व्राह्मणस्य गृहस्थस्य श्रोत्रिय़स्य विशेषतः ||
४२ ख
महेश्वर उवाच:
दम्पत्योः समशीलत्वं धर्मश्च गृहमेधिनाम् |
४३ क
महेश्वर उवाच:
गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पवलिक्रिय़ा ||
४३ ख
महेश्वर उवाच:
नित्योपलेपनं धर्मस्तथा नित्योपवासिता |
४४ क
महेश्वर उवाच:
सुसंमृष्टोपलिप्ते च साज्यधूमोद्गमे गृहे ||
४४ ख
महेश्वर उवाच:
एष द्विजजने धर्मो गार्हस्थ्यो लोकधारणः |
४५ क
महेश्वर उवाच:
द्विजातीनां सतां नित्यं सदैवैष प्रवर्तते ||
४५ ख
महेश्वर उवाच:
यस्तु क्षत्रगतो देवि त्वय़ा धर्म उदीरितः |
४६ क
महेश्वर उवाच:
तमहं ते प्रवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता ||
४६ ख
महेश्वर उवाच:
क्षत्रिय़स्य स्मृतो धर्मः प्रजापालनमादितः |
४७ क
महेश्वर उवाच:
निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते ||
४७ ख
महेश्वर उवाच:
प्रजाः पालय़ते यो हि धर्मेण मनुजाधिपः |
४८ क
महेश्वर उवाच:
तस्य धर्मार्जिता लोकाः प्रजापालनसञ्चिताः ||
४८ ख
महेश्वर उवाच:
तत्र राज्ञः परो धर्मो दमः स्वाध्याय़ एव च |
४९ क
महेश्वर उवाच:
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च ||
४९ ख
महेश्वर उवाच:
यज्ञोपवीतधारणं यज्ञो धर्मक्रिय़ास्तथा |
५० क
महेश्वर उवाच:
भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता ||
५० ख