उमो उवाच:
उक्तास्त्वय़ा पृथग्धर्माश्चातुर्वर्ण्यहिताः शुभाः |
१ क
उमो उवाच:
सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं व्रवीहि मे ||
१ ख
महेश्वर उवाच:
व्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना |
२ क
महेश्वर उवाच:
लोकांस्तारय़ितुं कृत्स्नान्मर्त्येषु क्षितिदेवताः ||
२ ख
महेश्वर उवाच:
तेषामिमं प्रवक्ष्यामि धर्मकर्मफलोदय़म् |
३ क
महेश्वर उवाच:
व्राह्मणेषु हि यो धर्मः स धर्मः परमो मतः ||
३ ख
महेश्वर उवाच:
इमे तु लोकधर्मार्थं त्रय़ः सृष्टाः स्वय़म्भुवा |
४ क
महेश्वर उवाच:
पृथिव्याः सर्जने नित्यं सृष्टास्तानपि मे शृणु ||
४ ख
महेश्वर उवाच:
वेदोक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतोऽपरः |
५ क
महेश्वर उवाच:
शिष्टाचीर्णः परः प्रोक्तस्त्रय़ो धर्माः सनातनाः ||
५ ख
महेश्वर उवाच:
त्रैविद्यो व्राह्मणो विद्वान्न चाध्ययनजीवनः |
६ क
महेश्वर उवाच:
त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विजः ||
६ ख
महेश्वर उवाच:
षडिमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वरः |
७ क
महेश्वर उवाच:
वृत्त्यर्थं व्राह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता ||
७ ख
महेश्वर उवाच:
यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ |
८ क
महेश्वर उवाच:
अध्यापनमधीतं च षट्कर्मा धर्मभाग्द्विजः ||
८ ख
महेश्वर उवाच:
नित्यस्वाध्याय़ता धर्मो धर्मो यज्ञः सनातनः |
९ क
महेश्वर उवाच:
दानं प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि ||
९ ख
महेश्वर उवाच:
अय़ं तु परमो धर्मः प्रवृत्तः सत्सु नित्यशः |
१० क
महेश्वर उवाच:
गृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचय़ो महान् ||
१० ख
महेश्वर उवाच:
पञ्चय़ज्ञविशुद्धात्मा सत्यवागनसूय़कः |
११ क
महेश्वर उवाच:
दाता व्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः ||
११ ख
महेश्वर उवाच:
अमानी च सदाजिह्मः स्निग्धवाणीप्रदस्तथा |
१२ क
महेश्वर उवाच:
अतिथ्यभ्यागतरतिः शेषान्नकृतभोजनः ||
१२ ख
महेश्वर उवाच:
पाद्यमर्घ्यं यथान्याय़मासनं शय़नं तथा |
१३ क
महेश्वर उवाच:
दीपं प्रतिश्रय़ं चापि यो ददाति स धार्मिकः ||
१३ ख
महेश्वर उवाच:
प्रातरुत्थाय़ चाचम्य भोजनेनोपमन्त्र्य च |
१४ क
महेश्वर उवाच:
सत्कृत्यानुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः ||
१४ ख
महेश्वर उवाच:
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम् |
१५ क
महेश्वर उवाच:
शूद्रधर्मः समाख्यातस्त्रिवर्णपरिचारणम् ||
१५ ख
महेश्वर उवाच:
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीय़ते |
१६ क
महेश्वर उवाच:
तमहं कीर्तय़िष्यामि सर्वभूतहितं शुभम् ||
१६ ख
महेश्वर उवाच:
दातव्यमसकृच्छक्त्या यष्टव्यमसकृत्तथा |
१७ क
महेश्वर उवाच:
पुष्टिकर्मविधानं च कर्तव्यं भूतिमिच्छता ||
१७ ख
महेश्वर उवाच:
धर्मेणार्थः समाहार्यो धर्मलव्धं त्रिधा धनम् |
१८ क
महेश्वर उवाच:
कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रय़त्नतः ||
१८ ख
महेश्वर उवाच:
एकेनांशेन धर्मार्थश्चर्तव्यो भूतिमिच्छता |
१९ क
महेश्वर उवाच:
एकेनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धय़ेत् ||
१९ ख
महेश्वर उवाच:
निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मोक्ष इति स्मृतः |
२० क
महेश्वर उवाच:
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः ||
२० ख
महेश्वर उवाच:
सर्वभूतदय़ा धर्मो न चैकग्रामवासिता |
२१ क
महेश्वर उवाच:
आशापाशविमोक्षश्च शस्यते मोक्षकाङ्क्षिणाम् ||
२१ ख
महेश्वर उवाच:
न कुण्ड्यां नोदके सङ्गो न वाससि न चासने |
२२ क
महेश्वर उवाच:
न त्रिदण्डे न शय़ने नाग्नौ न शरणालय़े ||
२२ ख
महेश्वर उवाच:
अध्यात्मगतचित्तो यस्तन्मनास्तत्पराय़णः |
२३ क
महेश्वर उवाच:
युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसङ्ख्यानमेव च ||
२३ ख
महेश्वर उवाच:
वृक्षमूलशय़ो नित्यं शून्यागारनिवेशनः |
२४ क
महेश्वर उवाच:
नदीपुलिनशाय़ी च नदीतीररतिश्च यः ||
२४ ख
महेश्वर उवाच:
विमुक्तः सर्वसङ्गेषु स्नेहवन्धेषु च द्विजः |
२५ क
महेश्वर उवाच:
आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्याटति द्विजः ||
२५ ख
महेश्वर उवाच:
स्थाणुभूतो निराहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा |
२६ क
महेश्वर उवाच:
परिव्रजति यो युक्तस्तस्य धर्मः सनातनः ||
२६ ख
महेश्वर उवाच:
न चैकत्र चिरासक्तो न चैकग्रामगोचरः |
२७ क
महेश्वर उवाच:
युक्तो ह्यटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशय़ः ||
२७ ख
महेश्वर उवाच:
एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथः सताम् |
२८ क
महेश्वर उवाच:
यो मार्गमनुय़ातीमं पदं तस्य न विद्यते ||
२८ ख
महेश्वर उवाच:
चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचरकृतोदकः |
२९ क
महेश्वर उवाच:
हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः ||
२९ ख
महेश्वर उवाच:
अतः परतरं नास्ति नाधरं न तिरोऽग्रतः |
३० क
महेश्वर उवाच:
अदुःखमसुखं सौम्यमजरामरमव्ययम् ||
३० ख
उमो उवाच:
गार्हस्थ्यो मोक्षधर्मश्च सज्जनाचरितस्त्वय़ा |
३१ क
उमो उवाच:
भाषितो मर्त्यलोकस्य मार्गः श्रेय़स्करो महान् ||
३१ ख
उमो उवाच:
ऋषिधर्मं तु धर्मज्ञ श्रोतुमिच्छाम्यनुत्तमम् |
३२ क
उमो उवाच:
स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु ||
३२ ख
उमो उवाच:
आज्यधूमोद्भवो गन्धो रुणद्धीव तपोवनम् |
३३ क
उमो उवाच:
तं दृष्ट्वा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत् ||
३३ ख
उमो उवाच:
एतं मे संशय़ं देव मुनिधर्मकृतं विभो |
३४ क
उमो उवाच:
सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मे |
३४ ख
उमो उवाच:
निखिलेन मय़ा पृष्टं महादेव यथातथम् ||
३४ ग
महेश्वर उवाच:
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि मुनिधर्ममनुत्तमम् |
३५ क
महेश्वर उवाच:
यं कृत्वा मुनय़ो यान्ति सिद्धिं स्वतपसा शुभे ||
३५ ख
महेश्वर उवाच:
फेनपानामृषीणां यो धर्मो धर्मविदां सदा |
३६ क
महेश्वर उवाच:
तं मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्ममादितः ||
३६ ख
महेश्वर उवाच:
उञ्छन्ति सततं तस्मिन्व्राह्मं फेनोत्करं शुभम् |
३७ क
महेश्वर उवाच:
अमृतं व्रह्मणा पीतं मधुरं प्रसृतं दिवि ||
३७ ख
महेश्वर उवाच:
एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपोधने |
३८ क
महेश्वर उवाच:
धर्मचर्याकृतो मार्गो वालखिल्यगणे शृणु ||
३८ ख
महेश्वर उवाच:
वालखिल्यास्तपःसिद्धा मुनय़ः सूर्यमण्डले |
३९ क
महेश्वर उवाच:
उञ्छमुञ्छन्ति धर्मज्ञाः शाकुनीं वृत्तिमास्थिताः ||
३९ ख
महेश्वर उवाच:
मृगनिर्मोकवसनाश्चीरवल्कलवाससः |
४० क
महेश्वर उवाच:
निर्द्वन्द्वाः सत्पथं प्राप्ता वालखिल्यास्तपोधनाः ||
४० ख
महेश्वर उवाच:
अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते स्वेष्वङ्गेषु व्यवस्थिताः |
४१ क
महेश्वर उवाच:
तपश्चरणमीहन्ते तेषां धर्मफलं महत् ||
४१ ख
महेश्वर उवाच:
ते सुरैः समतां यान्ति सुरकार्यार्थसिद्धय़े |
४२ क
महेश्वर उवाच:
द्योतय़न्तो दिशः सर्वास्तपसा दग्धकिल्विषाः ||
४२ ख
महेश्वर उवाच:
ये त्वन्ये शुद्धमनसो दय़ाधर्मपराय़णाः |
४३ क
महेश्वर उवाच:
सन्तश्चक्रचराः पुण्याः सोमलोकचराश्च ये ||
४३ ख
महेश्वर उवाच:
पितृलोकसमीपस्थास्त उञ्छन्ति यथाविधि |
४४ क
महेश्वर उवाच:
सम्प्रक्षालाश्मकुट्टाश्च दन्तोलूखलिनस्तथा ||
४४ ख
महेश्वर उवाच:
सोमपानां च देवानामूष्मपाणां तथैव च |
४५ क
महेश्वर उवाच:
उञ्छन्ति ये समीपस्थाः स्वभावनिय़तेन्द्रिय़ाः ||
४५ ख
महेश्वर उवाच:
तेषामग्निपरिष्यन्दः पितृदेवार्चनं तथा |
४६ क
महेश्वर उवाच:
यज्ञानां चापि पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते ||
४६ ख
महेश्वर उवाच:
एष चक्रचरैर्देवि देवलोकचरैर्द्विजैः |
४७ क
महेश्वर उवाच:
ऋषिधर्मः सदा चीर्णो योऽन्यस्तमपि मे शृणु ||
४७ ख
महेश्वर उवाच:
सर्वेष्वेवर्षिधर्मेषु जेय़ आत्मा जितेन्द्रिय़ः |
४८ क
महेश्वर उवाच:
कामक्रोधौ ततः पश्चाज्जेतव्याविति मे मतिः ||
४८ ख
महेश्वर उवाच:
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो धर्मरात्रिसमासनम् |
४९ क
महेश्वर उवाच:
सोमय़ज्ञाभ्यनुज्ञानं पञ्चमी यज्ञदक्षिणा ||
४९ ख
महेश्वर उवाच:
नित्यं यज्ञक्रिय़ा धर्मः पितृदेवार्चने रतिः |
५० क