chevron_left अनुशासन पर्व अध्याय १३१
उमो उवाच:
भगवन्भगनेत्रघ्न पूष्णो दशनपातन |
१ क
उमो उवाच:
दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशय़ो मे महानय़म् ||
१ ख
उमो उवाच:
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वय़म्भुवा |
२ क
उमो उवाच:
केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् ||
२ ख
उमो उवाच:
वैश्यो वा क्षत्रिय़ः केन द्विजो वा क्षत्रिय़ो भवेत् |
३ क
उमो उवाच:
प्रतिलोमः कथं देव शक्यो धर्मो निषेवितुम् ||
३ ख
उमो उवाच:
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रय़ोनौ प्रजाय़ते |
४ क
उमो उवाच:
क्षत्रिय़ः शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो ||
४ ख
उमो उवाच:
एतं मे संशय़ं देव वद भूतपतेऽनघ |
५ क
उमो उवाच:
त्रय़ो वर्णाः प्रकृत्येह कथं व्राह्मण्यमाप्नुय़ुः ||
५ ख
महेश्वर उवाच:
व्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद्व्राह्मणः शुभे |
६ क
महेश्वर उवाच:
क्षत्रिय़ो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गादिति मे मतिः ||
६ ख
महेश्वर उवाच:
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद्भ्रश्यति वै द्विजः |
७ क
महेश्वर उवाच:
ज्येष्ठं वर्णमनुप्राप्य तस्माद्रक्षेत वै द्विजः ||
७ ख
महेश्वर उवाच:
स्थितो व्राह्मणधर्मेण व्राह्मण्यमुपजीवति |
८ क
महेश्वर उवाच:
क्षत्रिय़ो वाथ वैश्यो वा व्रह्मभूय़ाय़ गच्छति ||
८ ख
महेश्वर उवाच:
यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षात्रं धर्मं निषेवते |
९ क
महेश्वर उवाच:
व्राह्मण्यात्स परिभ्रष्टः क्षत्रय़ोनौ प्रजाय़ते ||
९ ख
महेश्वर उवाच:
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रय़ः |
१० क
महेश्वर उवाच:
व्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्यल्पमतिः सदा ||
१० ख
महेश्वर उवाच:
स द्विजो वैश्यतामेति वैश्यो वा शूद्रतामिय़ात् |
११ क
महेश्वर उवाच:
स्वधर्मात्प्रच्युतो विप्रस्ततः शूद्रत्वमाप्नुते ||
११ ख
महेश्वर उवाच:
तत्रासौ निरय़ं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो वहिष्कृतः |
१२ क
महेश्वर उवाच:
व्रह्मलोकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजाय़ते ||
१२ ख
महेश्वर उवाच:
क्षत्रिय़ो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि |
१३ क
महेश्वर उवाच:
स्वानि कर्माण्यपाहाय़ शूद्रकर्माणि सेवते ||
१३ ख
महेश्वर उवाच:
स्वस्थानात्स परिभ्रष्टो वर्णसङ्करतां गतः |
१४ क
महेश्वर उवाच:
व्राह्मणः क्षत्रिय़ो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः ||
१४ ख
महेश्वर उवाच:
यस्तु शुद्धः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ्शुचिः |
१५ क
महेश्वर उवाच:
धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलमश्नुते ||
१५ ख
महेश्वर उवाच:
इदं चैवापरं देवि व्रह्मणा समुदीरितम् |
१६ क
महेश्वर उवाच:
अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर्धर्मकामैर्निषेव्यते ||
१६ ख
महेश्वर उवाच:
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् |
१७ क
महेश्वर उवाच:
घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित् ||
१७ ख
महेश्वर उवाच:
शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर्महात्मभिः |
१८ क
महेश्वर उवाच:
पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणमिति मे मतिः ||
१८ ख
महेश्वर उवाच:
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रिय़ेत वै |
१९ क
महेश्वर उवाच:
आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग्भवेत् ||
१९ ख
महेश्वर उवाच:
तेन शूद्रान्नशेषेण व्रह्मस्थानादपाकृतः |
२० क
महेश्वर उवाच:
व्राह्मणः शूद्रतामेति नास्ति तत्र विचारणा ||
२० ख
महेश्वर उवाच:
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रिय़ेत वै |
२१ क
महेश्वर उवाच:
तां तां योनिं व्रजेद्विप्रो यस्यान्नमुपजीवति ||
२१ ख
महेश्वर उवाच:
व्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य दुर्लभं योऽवमन्यते |
२२ क
महेश्वर उवाच:
अभोज्यान्नानि चाश्नाति स द्विजत्वात्पतेत वै ||
२२ ख
महेश्वर उवाच:
सुरापो व्रह्महा क्षुद्रश्चौरो भग्नव्रतोऽशुचिः |
२३ क
महेश्वर उवाच:
स्वाध्याय़वर्जितः पापो लुव्धो नैकृतिकः शठः ||
२३ ख
महेश्वर उवाच:
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रय़ी |
२४ क
महेश्वर उवाच:
निहीनसेवी विप्रो हि पतति व्रह्मय़ोनितः ||
२४ ख
महेश्वर उवाच:
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश्च यः |
२५ क
महेश्वर उवाच:
व्रह्मद्विट्चापि पतति व्राह्मणो व्रह्मय़ोनितः ||
२५ ख
महेश्वर उवाच:
एभिस्तु कर्मभिर्देवि शुभैराचरितैस्तथा |
२६ क
महेश्वर उवाच:
शूद्रो व्राह्मणतां गच्छेद्वैश्यः क्षत्रिय़तां व्रजेत् ||
२६ ख
महेश्वर उवाच:
शूद्रकर्माणि सर्वाणि यथान्याय़ं यथाविधि |
२७ क
महेश्वर उवाच:
शुश्रूषां परिचर्यां च ज्येष्ठे वर्णे प्रय़त्नतः |
२७ ख
महेश्वर उवाच:
कुर्यादविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे स्थितः ||
२७ ग
महेश्वर उवाच:
दैवतद्विजसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः |
२८ क
महेश्वर उवाच:
ऋतुकालाभिगामी च निय़तो निय़ताशनः ||
२८ ख
महेश्वर उवाच:
चौक्षश्चौक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः |
२९ क
महेश्वर उवाच:
वृथामांसान्यभुञ्जानः शूद्रो वैश्यत्वमृच्छति ||
२९ ख
महेश्वर उवाच:
ऋतवागनहंवादी निर्द्वन्द्वः शमकोविदः |
३० क
महेश्वर उवाच:
यजते नित्ययज्ञैश्च स्वाध्याय़परमः शुचिः ||
३० ख
महेश्वर उवाच:
दान्तो व्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णवुभूषकः |
३१ क
महेश्वर उवाच:
गृहस्थव्रतमातिष्ठन्द्विकालकृतभोजनः ||
३१ ख
महेश्वर उवाच:
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः |
३२ क
महेश्वर उवाच:
अग्निहोत्रमुपासंश्च जुह्वानश्च यथाविधि ||
३२ ख
महेश्वर उवाच:
सर्वातिथ्यमुपातिष्ठञ्शेषान्नकृतभोजनः |
३३ क
महेश्वर उवाच:
त्रेताग्निमन्त्रविहितो वैश्यो भवति वै यदि |
३३ ख
महेश्वर उवाच:
स वैश्यः क्षत्रिय़कुले शुचौ महति जाय़ते ||
३३ ग
महेश्वर उवाच:
स वैश्यः क्षत्रिय़ो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः |
३४ क
महेश्वर उवाच:
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः ||
३४ ख
महेश्वर उवाच:
ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैराप्तदक्षिणैः |
३५ क
महेश्वर उवाच:
अधीते स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणः सदा ||
३५ ख
महेश्वर उवाच:
आर्तहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालय़न् |
३६ क
महेश्वर उवाच:
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः ||
३६ ख
महेश्वर उवाच:
धर्मदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः |
३७ क
महेश्वर उवाच:
यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः ||
३७ ख
महेश्वर उवाच:
ग्राम्यधर्मान्न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः |
३८ क
महेश्वर उवाच:
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा ||
३८ ख
महेश्वर उवाच:
सर्वोपवासी निय़तः स्वाध्याय़परमः शुचिः |
३९ क
महेश्वर उवाच:
वर्हिष्कान्तरिते नित्यं शय़ानोऽग्निगृहे सदा ||
३९ ख
महेश्वर उवाच:
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा |
४० क
महेश्वर उवाच:
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति व्रुवन् ||
४० ख
महेश्वर उवाच:
स्वार्थाद्वा यदि वा कामान्न किञ्चिदुपलक्षय़ेत् |
४१ क
महेश्वर उवाच:
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः ||
४१ ख
महेश्वर उवाच:
स्ववेश्मनि यथान्याय़मुपास्ते भैक्षमेव च |
४२ क
महेश्वर उवाच:
त्रिकालमग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि ||
४२ ख
महेश्वर उवाच:
गोव्राह्मणहितार्थाय़ रणे चाभिमुखो हतः |
४३ क
महेश्वर उवाच:
त्रेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य द्विजो भवेत् ||
४३ ख
महेश्वर उवाच:
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः संस्कृतो वेदपारगः |
४४ क
महेश्वर उवाच:
विप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रिय़ः स्वेन कर्मणा ||
४४ ख
महेश्वर उवाच:
एतैः कर्मफलैर्देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः |
४५ क
महेश्वर उवाच:
शूद्रोऽप्यागमसम्पन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ||
४५ ख
महेश्वर उवाच:
व्राह्मणो वाप्यसद्वृत्तः सर्वसङ्करभोजनः |
४६ क
महेश्वर उवाच:
व्राह्मण्यं पुण्यमुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः ||
४६ ख
महेश्वर उवाच:
कर्मभिः शुचिभिर्देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रिय़ः |
४७ क
महेश्वर उवाच:
शूद्रोऽपि द्विजवत्सेव्य इति व्रह्माव्रवीत्स्वय़म् ||
४७ ख
महेश्वर उवाच:
स्वभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रेऽपि तिष्ठति |
४८ क
महेश्वर उवाच:
विशुद्धः स द्विजातिर्वै विज्ञेय़ इति मे मतिः ||
४८ ख
महेश्वर उवाच:
न योनिर्नापि संस्कारो न श्रुतं न च संनतिः |
४९ क
महेश्वर उवाच:
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम् ||
४९ ख