मार्कण्डेय़ उवाच:
कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्याय़ी तपोधनः |
१ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत ||
१ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः |
२ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
स वृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारय़न्स्थितः ||
२ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
उपरिष्टाच्च वृक्षस्य वलाका संन्यलीय़त |
३ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
तय़ा पुरीषमुत्सृष्टं व्राह्मणस्य तदोपरि ||
३ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
तामवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्याय़त द्विजः |
४ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
भृशं क्रोधाभिभूतेन वलाका सा निरीक्षिता ||
४ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्वसुधातले |
५ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
वलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वामचेतनाम् |
५ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
कारुण्यादभिसन्तप्तः पर्यशोचत तां द्विजः ||
५ ग
मार्कण्डेय़ उवाच:
अकार्यं कृतवानस्मि रागद्वेषवलात्कृतः |
६ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
इत्युक्त्वा वहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय़ संश्रितः ||
६ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ |
७ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
प्रविष्टस्तत्कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस्तु सः ||
७ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिय़ा ततः |
८ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्विनी ||
८ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासम्पीडितो भृशम् |
९ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम ||
९ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी व्राह्मणं व्यपहाय़ तम् |
१० क
मार्कण्डेय़ उवाच:
पाद्यमाचमनीय़ं च ददौ भर्त्रे तथासनम् ||
१० ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा |
११ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा ||
११ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर |
१२ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी ||
१२ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान्नापि चापिवत् |
१३ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता ||
१३ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्वस्य हितैषिणी |
१४ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं सानुवर्तते ||
१४ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरय़ोस्तथा |
१५ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संय़तेन्द्रिय़ा ||
१५ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
सा व्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् |
१६ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा ||
१६ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
व्रीडिता साभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम |
१७ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
भिक्षामादाय़ विप्राय़ निर्जगाम यशस्विनी ||
१७ ख
व्राह्मण उवाच:
किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने |
१८ क
व्राह्मण उवाच:
उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि ||
१८ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
व्राह्मणं क्रोधसन्तप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा |
१९ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचोऽव्रवीत् ||
१९ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
क्षन्तुमर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत् |
२० क
मार्कण्डेय़ उवाच:
स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मय़ा ||
२० ख
व्राह्मण उवाच:
व्राह्मणा न गरीय़ांसो गरीय़ांस्ते पतिः कृतः |
२१ क
व्राह्मण उवाच:
गृहस्थधर्मे वर्तन्ती व्राह्मणानवमन्यसे ||
२१ ख
व्राह्मण उवाच:
इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानुषा भुवि |
२२ क
व्राह्मण उवाच:
अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वय़ा |
२२ ख
व्राह्मण उवाच:
व्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेय़ुः पृथिवीमपि ||
२२ ग
स्त्र्यु उवाच:
नावजानाम्यहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनः |
२३ क
स्त्र्यु उवाच:
अपराधमिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ||
२३ ख
स्त्र्यु उवाच:
जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम् |
२४ क
स्त्र्यु उवाच:
अपेय़ः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः ||
२४ ख
स्त्र्यु उवाच:
तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् |
२५ क
स्त्र्यु उवाच:
येषां क्रोधाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति ||
२५ ख
स्त्र्यु उवाच:
व्राह्मणानां परिभवाद्वातापिश्च दुरात्मवान् |
२६ क
स्त्र्यु उवाच:
अगस्त्यमृषिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः ||
२६ ख
स्त्र्यु उवाच:
प्रभावा वहवश्चापि श्रूय़न्ते व्रह्मवादिनाम् |
२७ क
स्त्र्यु उवाच:
क्रोधः सुविपुलो व्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम् ||
२७ ख
स्त्र्यु उवाच:
अस्मिंस्त्वतिक्रमे व्रह्मन्क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ |
२८ क
स्त्र्यु उवाच:
पतिशुश्रूषय़ा धर्मो यः स मे रोचते द्विज ||
२८ ख
स्त्र्यु उवाच:
दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् |
२९ क
स्त्र्यु उवाच:
अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम ||
२९ ख
स्त्र्यु उवाच:
शुश्रूषाय़ाः फलं पश्य पत्युर्व्राह्मण यादृशम् |
३० क
स्त्र्यु उवाच:
वलाका हि त्वय़ा दग्धा रोषात्तद्विदितं मम ||
३० ख
स्त्र्यु उवाच:
क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम |
३१ क
स्त्र्यु उवाच:
यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा व्राह्मणं विदुः ||
३१ ख
स्त्र्यु उवाच:
यो वदेदिह सत्यानि गुरुं सन्तोषय़ेत च |
३२ क
स्त्र्यु उवाच:
हिंसितश्च न हिंसेत तं देवा व्राह्मणं विदुः ||
३२ ख
स्त्र्यु उवाच:
जितेन्द्रिय़ो धर्मपरः स्वाध्याय़निरतः शुचिः |
३३ क
स्त्र्यु उवाच:
कामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा व्राह्मणं विदुः ||
३३ ख
स्त्र्यु उवाच:
यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः |
३४ क
स्त्र्यु उवाच:
सर्वधर्मेषु च रतस्तं देवा व्राह्मणं विदुः ||
३४ ख
स्त्र्यु उवाच:
योऽध्यापय़ेदधीय़ीत यजेद्वा याजय़ीत वा |
३५ क
स्त्र्यु उवाच:
दद्याद्वापि यथाशक्ति तं देवा व्राह्मणं विदुः ||
३५ ख
स्त्र्यु उवाच:
व्रह्मचारी च वेदान्यो अधीय़ीत द्विजोत्तमः |
३६ क
स्त्र्यु उवाच:
स्वाध्याय़े चाप्रमत्तो वै तं देवा व्राह्मणं विदुः ||
३६ ख
स्त्र्यु उवाच:
यद्व्राह्मणानां कुशलं तदेषां परिकीर्तय़ेत् |
३७ क
स्त्र्यु उवाच:
सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः ||
३७ ख
स्त्र्यु उवाच:
धनं तु व्राह्मणस्याहुः स्वाध्याय़ं दममार्जवम् |
३८ क
स्त्र्यु उवाच:
इन्द्रिय़ाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम |
३८ ख
स्त्र्यु उवाच:
सत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः ||
३८ ग
स्त्र्यु उवाच:
दुर्ज्ञेय़ः शाश्वतो धर्मः स तु सत्ये प्रतिष्ठितः |
३९ क
स्त्र्यु उवाच:
श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम् ||
३९ ख
स्त्र्यु उवाच:
वहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम |
४० क
स्त्र्यु उवाच:
भवानपि च धर्मज्ञः स्वाध्याय़निरतः शुचिः |
४० ख
स्त्र्यु उवाच:
न तु तत्त्वेन भगवन्धर्मान्वेत्सीति मे मतिः ||
४० ग
स्त्र्यु उवाच:
मातापितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रिय़ः |
४१ क
स्त्र्यु उवाच:
मिथिलाय़ां वसन्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति |
४१ ख
स्त्र्यु उवाच:
तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ||
४१ ग
स्त्र्यु उवाच:
अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित |
४२ क
स्त्र्यु उवाच:
स्त्रिय़ो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषो जनाः ||
४२ ख
व्राह्मण उवाच:
प्रीतोऽस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने |
४३ क
व्राह्मण उवाच:
उपालम्भस्त्वय़ा ह्युक्तो मम निःश्रेय़सं परम् |
४३ ख
व्राह्मण उवाच:
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधय़िष्यामि शोभने ||
४३ ग
मार्कण्डेय़ उवाच:
तय़ा विसृष्टो निर्गम्य स्वमेव भवनं यय़ौ |
४४ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानं कौशिको नरसत्तम ||
४४ ख