chevron_left शान्ति पर्व अध्याय १३६
युधिष्ठिर उवाच:
सर्वत्र वुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
तदिच्छामि परां वुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
यथा राजन्न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः ||
२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद |
३ क
युधिष्ठिर उवाच:
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ||
३ ख
युधिष्ठिर उवाच:
शत्रुभिर्वहुभिर्ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः |
४ क
युधिष्ठिर उवाच:
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वमेव यथाविधि ||
४ ख
युधिष्ठिर उवाच:
विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः |
५ क
युधिष्ठिर उवाच:
वहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ||
५ ख
युधिष्ठिर उवाच:
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्वलेन महावलैः |
६ क
युधिष्ठिर उवाच:
एकेनैवासहाय़ेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत् ||
६ ख
युधिष्ठिर उवाच:
कथं मित्रमरिं चैव विन्देत भरतर्षभ |
७ क
युधिष्ठिर उवाच:
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे ||
७ ख
युधिष्ठिर उवाच:
प्रज्ञातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते |
८ क
युधिष्ठिर उवाच:
कथं नु पुरुषः कुर्यात्किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ||
८ ख
युधिष्ठिर उवाच:
विग्रहं केन वा कुर्यात्सन्धिं वा केन योजय़ेत् |
९ क
युधिष्ठिर उवाच:
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेतावलवानिति ||
९ ख
युधिष्ठिर उवाच:
एतद्वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परन्तप |
१० क
युधिष्ठिर उवाच:
नैतस्य कश्चिद्वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः ||
१० ख
युधिष्ठिर उवाच:
ऋते शान्तनवाद्भीष्मात्सत्यसन्धाज्जितेन्द्रिय़ात् |
११ क
युधिष्ठिर उवाच:
तदन्विष्य महावाहो सर्वमेतद्वदस्व मे ||
११ ख
भीष्म उवाच:
त्वद्युक्तोऽय़मनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदय़ः |
१२ क
भीष्म उवाच:
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति |
१३ क
भीष्म उवाच:
सामर्थ्ययोगात्कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् |
१४ क
भीष्म उवाच:
देशं कालं च विज्ञाय़ कार्याकार्यविनिश्चय़े ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
सन्धातव्यं वुधैर्नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः |
१५ क
भीष्म उवाच:
अमित्रैरपि सन्धेय़ं प्राणा रक्ष्याश्च भारत ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
यो ह्यमित्रैर्नरो नित्यं न सन्दध्यादपण्डितः |
१६ क
भीष्म उवाच:
न सोऽर्थमाप्नुय़ात्किञ्चित्फलान्यपि च भारत ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
यस्त्वमित्रेण सन्धत्ते मित्रेण च विरुध्यते |
१७ क
भीष्म उवाच:
अर्थय़ुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम् ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
१८ क
भीष्म उवाच:
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् |
१९ क
भीष्म उवाच:
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणाय़ुतः ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
स्कन्धवान्मेघसङ्काशः शीतच्छाय़ो मनोरमः |
२० क
भीष्म उवाच:
वैरन्त्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगाकुलः ||
२० ख
भीष्म उवाच:
तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं विलम् |
२१ क
भीष्म उवाच:
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
शाखाश्च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरः |
२२ क
भीष्म उवाच:
लोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनः |
२३ क
भीष्म उवाच:
अय़ोजय़त्तमुन्माथं नित्यमस्तं गते रवौ ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
तत्र स्नाय़ुमय़ान्पाशान्यथावत्संनिधाय़ सः |
२४ क
भीष्म उवाच:
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम् ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
तत्र स्म नित्यं वध्यन्ते नक्तं वहुविधा मृगाः |
२५ क
भीष्म उवाच:
कदाचित्तत्र मार्जारस्त्वप्रमत्तोऽप्यवध्यत ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
तस्मिन्वद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्यातताय़िनि |
२६ क
भीष्म उवाच:
तं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भय़ः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
तेनानुचरता तस्मिन्वने विश्वस्तचारिणा |
२७ क
भीष्म उवाच:
भक्षं विचरमाणेन नचिराद्दृष्टमामिषम् ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षय़त् |
२८ क
भीष्म उवाच:
तस्योपरि सपत्नस्य वद्धस्य मनसा हसन् ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचिदवलोकय़न् |
२९ क
भीष्म उवाच:
अपश्यदपरं घोरमात्मनः शत्रुमागतम् ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
शरप्रसूनसङ्काशं महीविवरशाय़िनम् |
३० क
भीष्म उवाच:
नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ||
३० ख
भीष्म उवाच:
तेन मूषकगन्धेन त्वरमाणमुपागतम् |
३१ क
भीष्म उवाच:
भक्षार्थं लेलिहद्वक्त्रं भूमावूर्ध्वमुखं स्थितम् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
शाखागतमरिं चान्यदपश्यत्कोटरालय़म् |
३२ क
भीष्म उवाच:
उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं क्षपाचरम् ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
गतस्य विषय़ं तस्य नकुलोलूकय़ोस्तदा |
३३ क
भीष्म उवाच:
अथास्यासीदिय़ं चिन्ता तत्प्राप्य सुमहद्भय़म् ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
आपद्यस्यां सुकष्टाय़ां मरणे समुपस्थिते |
३४ क
भीष्म उवाच:
समन्ताद्भय़ उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः |
३५ क
भीष्म उवाच:
अभवद्भय़सन्तप्तश्चक्रे चेमां परां गतिम् ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
आपद्विनाशभूय़िष्ठा शतैकीय़ं च जीवितम् |
३६ क
भीष्म उवाच:
समन्तसंशय़ा चेय़मस्मानापदुपस्थिता ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मां समाप्नुय़ात् |
३७ क
भीष्म उवाच:
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसङ्क्षय़ात् ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति |
३८ क
भीष्म उवाच:
करिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहम् ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
न हि वुद्ध्यान्विताः प्राज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः |
३९ क
भीष्म उवाच:
सम्भ्रमन्त्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य च ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि साम्प्रतम् |
४० क
भीष्म उवाच:
विषमस्थो ह्ययं जन्तुः कृत्यं चास्य महन्मय़ा ||
४० ख
भीष्म उवाच:
जीवितार्थी कथं त्वद्य प्रार्थितः शत्रुभिस्त्रिभिः |
४१ क
भीष्म उवाच:
तस्मादिममहं शत्रुं मार्जारं संश्रय़ामि वै ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
क्षत्रविद्यां समाश्रित्य हितमस्योपधारय़े |
४२ क
भीष्म उवाच:
येनेमं शत्रुसङ्घातं मतिपूर्वेण वञ्चय़े ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
अय़मत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः |
४३ क
भीष्म उवाच:
मूढो ग्राहय़ितुं स्वार्थं सङ्गत्या यदि शक्यते ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
कदाचिद्व्यसनं प्राप्य सन्धिं कुर्यान्मय़ा सह |
४४ क
भीष्म उवाच:
वलिना संनिविष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः |
४४ ख
भीष्म उवाच:
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना ||
४४ ग
भीष्म उवाच:
श्रेय़ान्हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितम् |
४५ क
भीष्म उवाच:
मम ह्यमित्रे मार्जारे जीवितं सम्प्रतिष्ठितम् ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
हन्तैनं सम्प्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे |
४६ क
भीष्म उवाच:
अपीदानीमय़ं शत्रुः सङ्गत्या पण्डितो भवेत् ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः सन्धिविग्रहकालवित् |
४७ क
भीष्म उवाच:
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषकोऽव्रवीत् ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
सौहृदेनाभिभाषे त्वा कच्चिन्मार्जार जीवसि |
४८ क
भीष्म उवाच:
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेय़ः साधारणं हि नौ ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा |
४९ क
भीष्म उवाच:
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
अस्ति कश्चिदुपाय़ोऽत्र पुष्कलः प्रतिभाति माम् |
५० क