युधिष्ठिर उवाच:
युगक्षय़ात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेय़ं पितामह ||
१ ख
भीष्म उवाच:
हन्त ते कथय़िष्यामि नीतिमापत्सु भारत |
२ क
भीष्म उवाच:
उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः ||
२ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
३ क
भीष्म उवाच:
भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुन्तपस्य च ||
३ ख
भीष्म उवाच:
राजा शत्रुन्तपो नाम सौवीराणां महारथः |
४ क
भीष्म उवाच:
कणिङ्कमुपसङ्गम्य पप्रच्छार्थविनिश्चय़म् ||
४ ख
भीष्म उवाच:
अलव्धस्य कथं लिप्सा लव्धं केन विवर्धते |
५ क
भीष्म उवाच:
वर्धितं पालय़ेत्केन पालितं प्रणय़ेत्कथम् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
तस्मै विनिश्चय़ार्थं स परिपृष्टार्थनिश्चय़ः |
६ क
भीष्म उवाच:
उवाच व्राह्मणो वाक्यमिदं हेतुमदुत्तरम् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः |
७ क
भीष्म उवाच:
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः ||
७ ख
भीष्म उवाच:
नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते जनः |
८ क
भीष्म उवाच:
तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्ररोधय़ेत् ||
८ ख
भीष्म उवाच:
एवमेव प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः |
९ क
भीष्म उवाच:
तस्माच्चतुष्टय़े तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते ||
९ ख
भीष्म उवाच:
छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः |
१० क
भीष्म उवाच:
कथं हि शाखास्तिष्ठेय़ुश्छिन्नमूले वनस्पतौ ||
१० ख
भीष्म उवाच:
मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य पण्डितः |
११ क
भीष्म उवाच:
ततः सहाय़ान्पक्षं च सर्वमेवानुसारय़ेत् ||
११ ख
भीष्म उवाच:
सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुय़ुद्धं सुपलाय़ितम् |
१२ क
भीष्म उवाच:
आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारय़ेत् ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदय़ेन यथा क्षुरः |
१३ क
भीष्म उवाच:
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जय़ेत् ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा सन्धिं न विश्वसेत् |
१४ क
भीष्म उवाच:
अपक्रामेत्ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वय़ेत् |
१५ क
भीष्म उवाच:
नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
यस्य वुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वय़ेत् |
१६ क
भीष्म उवाच:
अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत् |
१७ क
भीष्म उवाच:
अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्ययः |
१८ क
भीष्म उवाच:
अथैनमागते काले भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत् |
१९ क
भीष्म उवाच:
न तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमाय़ेत नरश्चिरम् ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत् |
२० क
भीष्म उवाच:
अर्थे तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते |
२० ख
भीष्म उवाच:
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारय़ेत् ||
२० ग
भीष्म उवाच:
कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेश्मनः |
२१ क
भीष्म उवाच:
व्याडस्य भक्तिचित्रस्य यच्छ्रेष्ठं तत्समाचरेत् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
उत्थाय़ोत्थाय़ गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहान् |
२२ क
भीष्म उवाच:
कुशलं चापि पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत् ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीवा न च मानिनः |
२३ क
भीष्म उवाच:
न च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु |
२४ क
भीष्म उवाच:
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
वकवच्चिन्तय़ेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत् |
२५ क
भीष्म उवाच:
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
पानमक्षास्तथा नार्यो मृगय़ा गीतवादितम् |
२६ क
भीष्म उवाच:
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
कुर्यात्तृणमय़ं चापं शय़ीत मृगशाय़िकाम् |
२७ क
भीष्म उवाच:
अन्धः स्यादन्धवेलाय़ां वाधिर्यमपि संश्रय़ेत् ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः |
२८ क
भीष्म उवाच:
देशकालाभ्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत् ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
कालाकालौ सम्प्रधार्य वलावलमथात्मनः |
२९ क
भीष्म उवाच:
परस्परवलं ज्ञात्वा तथात्मानं निय़ोजय़ेत् ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न निय़च्छति |
३० क
भीष्म उवाच:
स मृत्युमुपगूह्यास्ते गर्भमश्वतरी यथा ||
३० ख
भीष्म उवाच:
सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः |
३१ क
भीष्म उवाच:
आमः स्यात्पक्वसङ्काशो न च शीर्येत कस्यचित् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
आशां कालवतीं कुर्यात्तां च विघ्नेन योजय़ेत् |
३२ क
भीष्म उवाच:
विघ्नं निमित्ततो व्रूय़ान्निमित्तं चापि हेतुतः ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
भीतवत्संविधातव्यं यावद्भय़मनागतम् |
३३ क
भीष्म उवाच:
आगतं तु भय़ं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
न संशय़मनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति |
३४ क
भीष्म उवाच:
संशय़ं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
अनागतं विजानीय़ाद्यच्छेद्भय़मुपस्थितम् |
३५ क
भीष्म उवाच:
पुनर्वृद्धिक्षय़ात्किञ्चिदभिवृत्तं निशामय़ेत् ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् |
३६ क
भीष्म उवाच:
अनागतसुखाशा च नैष वुद्धिमतां नय़ः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
योऽरिणा सह सन्धाय़ सुखं स्वपिति विश्वसन् |
३७ क
भीष्म उवाच:
स वृक्षाग्रप्रसुप्तो वा पतितः प्रतिवुध्यते ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा |
३८ क
भीष्म उवाच:
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्तानपवत्सय़ेत् |
३९ क
भीष्म उवाच:
आत्मनश्चापि वोद्धव्याश्चाराः प्रणिहिताः परैः ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
चारः सुविहितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च |
४० क
भीष्म उवाच:
पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रं प्रवेशय़ेत् ||
४० ख
भीष्म उवाच:
उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च |
४१ क
भीष्म उवाच:
पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
धर्माभिचारिणः पापाश्चारा लोकस्य कण्टकाः |
४२ क
भीष्म उवाच:
समागच्छन्ति तान्वुद्ध्वा निय़च्छेच्छमय़ेदपि ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत् |
४३ क
भीष्म उवाच:
विश्वस्तं भय़मन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत् ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
विश्वासय़ित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना |
४४ क
भीष्म उवाच:
अथास्य प्रहरेत्काले किञ्चिद्विचलिते पदे ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात् |
४५ क
भीष्म उवाच:
भय़ं हि शङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
अवधानेन मौनेन काषाय़ेण जटाजिनैः |
४६ क
भीष्म उवाच:
विश्वासय़ित्वा द्वेष्टारमवलुम्पेद्यथा वृकः ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृत् |
४७ क
भीष्म उवाच:
अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिवर्धनाः ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः |
४८ क
भीष्म उवाच:
उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शासनम् ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां सम्प्रदानेन कस्यचित् |
४९ क
भीष्म उवाच:
प्रतिपुष्कलघाती स्यात्तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् |
५० क