वैशम्पाय़न उवाच:
युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगाभिवेष्टितम् |
१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दय़ितं भ्रातरं वीरमिदं वचनमव्रवीत् ||
१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान् |
२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कश्चाय़ं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ||
२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रातरमग्रजम् |
३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कथय़ामास तत्सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम् ||
३ ख
युधिष्ठिर उवाच:
देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि |
४ क
युधिष्ठिर उवाच:
सत्यं सर्प वचो व्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ||
४ ख
युधिष्ठिर उवाच:
किमाहृत्य विदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजङ्गम |
५ क
युधिष्ठिर उवाच:
किमाहारं प्रय़च्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम् ||
५ ख
सर्प उवाच:
नहुषो नाम राजाहमासं पूर्वस्तवानघ |
६ क
सर्प उवाच:
प्रथितः पञ्चमः सोमादाय़ोः पुत्रो नराधिप ||
६ ख
सर्प उवाच:
क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्याय़ेन दमेन च |
७ क
सर्प उवाच:
त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तो विक्रमणेन च ||
७ ख
सर्प उवाच:
तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा |
८ क
सर्प उवाच:
सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिविकां मम ||
८ ख
सर्प उवाच:
ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमन्य ततो द्विजान् |
९ क
सर्प उवाच:
इमामगस्त्येन दशामानीतः पृथिवीपते ||
९ ख
सर्प उवाच:
न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदद्येति पाण्डव |
१० क
सर्प उवाच:
तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ||
१० ख
सर्प उवाच:
षष्ठे काले ममाहारः प्राप्तोऽय़मनुजस्तव |
११ क
सर्प उवाच:
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकामय़े ||
११ ख
सर्प उवाच:
प्रश्नानुच्चारितांस्तु त्वं व्याहरिष्यसि चेन्मम |
१२ क
सर्प उवाच:
अथ पश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ||
१२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
व्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः |
१३ क
युधिष्ठिर उवाच:
अपि चेच्छक्नुय़ां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजङ्गम ||
१३ ख
युधिष्ठिर उवाच:
वेद्यं यद्व्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम् |
१४ क
युधिष्ठिर उवाच:
सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ||
१४ ख
सर्प उवाच:
व्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किं च युधिष्ठिर |
१५ क
सर्प उवाच:
व्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनुमिमीमहे ||
१५ ख
युधिष्ठिर उवाच:
सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं दमो घृणा |
१६ क
युधिष्ठिर उवाच:
दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स व्राह्मण इति स्मृतः ||
१६ ख
युधिष्ठिर उवाच:
वेद्यं सर्प परं व्रह्म निर्दुःखमसुखं च यत् |
१७ क
युधिष्ठिर उवाच:
यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम् ||
१७ ख
सर्प उवाच:
चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च व्रह्म चैव ह |
१८ क
सर्प उवाच:
शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानमक्रोध एव च |
१८ ख
सर्प उवाच:
आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ||
१८ ग
सर्प उवाच:
वेद्यं यच्चात्थ निर्दुःखमसुखं च नराधिप |
१९ क
सर्प उवाच:
ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षय़े ||
१९ ख
युधिष्ठिर उवाच:
शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते |
२० क
युधिष्ठिर उवाच:
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो व्राह्मणो न च व्राह्मणः ||
२० ख
युधिष्ठिर उवाच:
यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स व्राह्मणः स्मृतः |
२१ क
युधिष्ठिर उवाच:
यत्रैतन्न भवेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत् ||
२१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति ह |
२२ क
युधिष्ठिर उवाच:
ताभ्यां हीनमतीत्यात्र पदं नास्तीति चेदपि ||
२२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं न विद्यते |
२३ क
युधिष्ठिर उवाच:
यथा शीतोष्णय़ोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता ||
२३ ख
युधिष्ठिर उवाच:
एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित् |
२४ क
युधिष्ठिर उवाच:
एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ||
२४ ख
सर्प उवाच:
यदि ते वृत्ततो राजन्व्राह्मणः प्रसमीक्षितः |
२५ क
सर्प उवाच:
व्यर्था जातिस्तदाय़ुष्मन्कृतिर्यावन्न दृश्यते ||
२५ ख
युधिष्ठिर उवाच:
जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते |
२६ क
युधिष्ठिर उवाच:
सङ्करात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ||
२६ ख
युधिष्ठिर उवाच:
सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनय़न्ति यदा नराः |
२७ क
युधिष्ठिर उवाच:
वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ||
२७ ख
युधिष्ठिर उवाच:
इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि |
२८ क
युधिष्ठिर उवाच:
तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः ||
२८ ख
युधिष्ठिर उवाच:
प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीय़ते |
२९ क
युधिष्ठिर उवाच:
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ||
२९ ख
युधिष्ठिर उवाच:
वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदे न जाय़ते |
३० क
युधिष्ठिर उवाच:
अस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वाय़म्भुवोऽव्रवीत् ||
३० ख
युधिष्ठिर उवाच:
कृतकृत्याः पुनर्वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते |
३१ क
युधिष्ठिर उवाच:
सङ्करस्तत्र नागेन्द्र वलवान्प्रसमीक्षितः ||
३१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते |
३२ क
युधिष्ठिर उवाच:
तं व्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम ||
३२ ख
सर्प उवाच:
श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर |
३३ क
सर्प उवाच:
भक्षय़ेय़महं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम् ||
३३ ख