वैशम्पाय़न उवाच:
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽव्रवीत् |
१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अनुमान्य महावाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् ||
१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति |
२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्वुधाः ||
२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
धर्मं संरक्षते दण्डस्तथैवार्थं नराधिप |
३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ||
३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते |
४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
एतद्विद्वन्नुपादत्स्व स्वभावं पश्य लौकिकम् ||
४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
राजदण्डभय़ादेके पापाः पापं न कुर्वते |
५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यमदण्डभय़ादेके परलोकभय़ादपि ||
५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
परस्परभय़ादेके पापाः पापं न कुर्वते |
६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ||
६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डस्यैव भय़ादेके न खादन्ति परस्परम् |
७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अन्धे तमसि मज्जेय़ुर्यदि दण्डो न पालय़ेत् ||
७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
यस्माददान्तान्दमय़त्यशिष्टान्दण्डय़त्यपि |
८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्वुधाः ||
८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
वाचि दण्डो व्राह्मणानां क्षत्रिय़ाणां भुजार्पणम् |
९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दानदण्डः स्मृतो वैश्यो निर्दण्डः शूद्र उच्यते ||
९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
असंमोहाय़ मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय़ च |
१० क
वैशम्पाय़न उवाच:
मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसञ्ज्ञा विशां पते ||
१० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूनृतः |
११ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ||
११ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
व्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः |
१२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डस्यैव भय़ादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ||
१२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुमिच्छति |
१३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नाभीतः पुरुषः कश्चित्समय़े स्थातुमिच्छति ||
१३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् |
१४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रिय़म् ||
१४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः |
१५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत ||
१५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चय़ते भृशम् |
१६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः ||
१६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
हन्ता कालस्तथा वाय़ुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः |
१७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत ||
१७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः |
१८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
न व्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथञ्चन ||
१८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपराय़णान् |
१९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्ताः सर्वकर्मसु ||
१९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कञ्चिदहिंसय़ा |
२० क
वैशम्पाय़न उवाच:
सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्वलैर्वलवत्तराः ||
२० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नकुलो मूषकानत्ति विडालो नकुलं तथा |
२१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
विडालमत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा ||
२१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तानत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथागतः |
२२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत् ||
२२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
विधानं देवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति |
२३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि ||
२३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः |
२४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणय़ापनम् ||
२४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
उदके वहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च |
२५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
न च कश्चिन्न तान्हन्ति किमन्यत्प्राणय़ापनात् ||
२५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सूक्ष्मय़ोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् |
२६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः ||
२६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ग्रामान्निष्क्रम्य मुनय़ो विगतक्रोधमत्सराः |
२७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वने कुटुम्वधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः ||
२७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून् |
२८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च ||
२८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डनीत्यां प्रणीताय़ां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः |
२९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कौन्तेय़ सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशय़ः ||
२९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके व्यनशिष्यन्निमाः प्रजाः |
३० क
वैशम्पाय़न उवाच:
शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्वलान्वलवत्तराः ||
३० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सत्यं चेदं व्रह्मणा पूर्वमुक्तं; दण्डः प्रजा रक्षति साधु नीतः |
३१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
पश्याग्नय़श्च प्रतिशाम्यन्त्यभीताः; सन्तर्जिता दण्डभय़ाज्ज्वलन्ति ||
३१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अन्धं तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञाय़ेत किञ्चन |
३२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ||
३२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
येऽपि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः |
३३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तेऽपि भोगाय़ कल्पन्ते दण्डेनोपनिपीडिताः ||
३३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः |
३४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डस्य हि भय़ाद्भीतो भोगाय़ेह प्रकल्पते ||
३४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
चातुर्वर्ण्याप्रमोहाय़ सुनीतनय़नाय़ च |
३५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थावभिरक्षितुम् ||
३५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
यदि दण्डान्न विभ्येय़ुर्वय़ांसि श्वापदानि च |
३६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च ||
३६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न व्रह्मचार्यधीय़ीत कल्याणी गौर्न दुह्यते |
३७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालय़ेत् ||
३७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
विश्वलोपः प्रवर्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः |
३८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ममत्वं न प्रजानीय़ुर्यदि दण्डो न पालय़ेत् ||
३८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेय़ुरकुतोभय़ाः |
३९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालय़ेत् ||
३९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
चरेय़ुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः |
४० क
वैशम्पाय़न उवाच:
न विद्यां प्राप्नुय़ात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालय़ेत् ||
४० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न चोष्ट्रा न वलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः |
४१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
युक्ता वहेय़ुर्यानानि यदि दण्डो न पालय़ेत् ||
४१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न वालो जातु कर्हिचित् |
४२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तिष्ठेत्पितृमते धर्मे यदि दण्डो न पालय़ेत् ||
४२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भय़ं दण्डं विदुर्वुधाः |
४३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽय़ं च प्रतिष्ठितः ||
४३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृष्यते |
४४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः ||
४४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
हविः श्वा प्रपिवेद्धृष्टो दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् |
४५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालय़ेत् ||
४५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
यदिदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः |
४६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कार्यस्तत्र न शोको वै भुङ्क्ष्व भोगान्यजस्व च ||
४६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससः |
४७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
संवसन्तः प्रिय़ैर्दारैर्भुञ्जानाश्चान्नमुत्तमम् ||
४७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अर्थे सर्वे समारम्भाः समाय़त्ता न संशय़ः |
४८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स च दण्डे समाय़त्तः पश्य दण्डस्य गौरवम् ||
४८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
लोकय़ात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् |
४९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अहिंसा साधुहिंसेति श्रेय़ान्धर्मपरिग्रहः ||
४९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नात्यन्तगुणवान्कश्चिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणः |
५० क
वैशम्पाय़न उवाच:
उभय़ं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च ||
५० ख