युधिष्ठिर उवाच:
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि पार्थिव ||
१ ख
भीष्म उवाच:
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलं तपः |
२ क
भीष्म उवाच:
वहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिय़ा ||
२ ख
भीष्म उवाच:
यस्मिन्यस्मिंस्तु विनय़े यो यो याति विनिश्चय़म् |
३ क
भीष्म उवाच:
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम ||
३ ख
भीष्म उवाच:
यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् |
४ क
भीष्म उवाच:
तथा तथा विरागोऽत्र जाय़ते नात्र संशय़ः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
एवं व्यवसिते लोके वहुदोषे युधिष्ठिर |
५ क
भीष्म उवाच:
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ||
५ ख
युधिष्ठिर उवाच:
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते |
६ क
युधिष्ठिर उवाच:
यय़ा वुद्ध्या नुदेच्छोकं तन्मे व्रूहि पितामह ||
६ ख
भीष्म उवाच:
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते |
७ क
भीष्म उवाच:
अहो दुःखमिति ध्याय़ञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ||
७ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
८ क
भीष्म उवाच:
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदित्यव्रवीद्वचः ||
८ ख
भीष्म उवाच:
पुत्रशोकाभिसन्तप्तं राजानं शोकविह्वलम् |
९ क
भीष्म उवाच:
विषण्णवदनं दृष्ट्वा विप्रो वचनमव्रवीत् ||
९ ख
भीष्म उवाच:
किं नु खल्वसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनुशोचसि |
१० क
भीष्म उवाच:
यदा त्वामपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते |
११ क
भीष्म उवाच:
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वय़म् ||
११ ख
सेनजिदु उवाच:
का वुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन |
१२ क
सेनजिदु उवाच:
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि ||
१२ ख
व्राह्मण उवाच:
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषक्तानि सर्वशः |
१३ क
व्राह्मण उवाच:
आत्मापि चाय़ं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ||
१३ ख
व्राह्मण उवाच:
यथा मम तथान्येषामिति वुद्ध्या न मे व्यथा |
१४ क
व्राह्मण उवाच:
एतां वुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ||
१४ ख
व्राह्मण उवाच:
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेय़ातां महोदधौ |
१५ क
व्राह्मण उवाच:
समेत्य च व्यपेय़ातां तद्वद्भूतसमागमः ||
१५ ख
व्राह्मण उवाच:
एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातय़ो वान्धवास्तथा |
१६ क
व्राह्मण उवाच:
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रय़ोगो हि तैर्ध्रुवम् ||
१६ ख
व्राह्मण उवाच:
अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः |
१७ क
व्राह्मण उवाच:
न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन्कमनुशोचसि ||
१७ ख
व्राह्मण उवाच:
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् |
१८ क
व्राह्मण उवाच:
सुखात्सञ्जाय़ते दुःखमेवमेतत्पुनः पुनः |
१८ ख
व्राह्मण उवाच:
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ||
१८ ग
व्राह्मण उवाच:
सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् |
१९ क
व्राह्मण उवाच:
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ||
१९ ख
व्राह्मण उवाच:
नालं सुखाय़ सुहृदो नालं दुःखाय़ शत्रवः |
२० क
व्राह्मण उवाच:
न च प्रज्ञालमर्थानां न सुखानामलं धनम् ||
२० ख
व्राह्मण उवाच:
न वुद्धिर्धनलाभाय़ न जाड्यमसमृद्धय़े |
२१ क
व्राह्मण उवाच:
लोकपर्याय़वृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ||
२१ ख
व्राह्मण उवाच:
वुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जडं कविम् |
२२ क
व्राह्मण उवाच:
दुर्वलं वलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ||
२२ ख
व्राह्मण उवाच:
धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च |
२३ क
व्राह्मण उवाच:
पय़ः पिवति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चय़ः ||
२३ ख
व्राह्मण उवाच:
ये च मूढतमा लोके ये च वुद्धेः परं गताः |
२४ क
व्राह्मण उवाच:
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ||
२४ ख
व्राह्मण उवाच:
अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे |
२५ क
व्राह्मण उवाच:
अन्त्यप्राप्तिं सुखामाहुर्दुःखमन्तरमन्तय़ोः ||
२५ ख
व्राह्मण उवाच:
ये तु वुद्धिसुखं प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः |
२६ क
व्राह्मण उवाच:
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथय़न्ति कदाचन ||
२६ ख
व्राह्मण उवाच:
अथ ये वुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् |
२७ क
व्राह्मण उवाच:
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति सन्तापमुपय़ान्ति च ||
२७ ख
व्राह्मण उवाच:
नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव |
२८ क
व्राह्मण उवाच:
अवलेपेन महता परिदृव्धा विचेतसः ||
२८ ख
व्राह्मण उवाच:
सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदय़म् |
२९ क
व्राह्मण उवाच:
भूतिश्चैव श्रिय़ा सार्धं दक्षे वसति नालसे ||
२९ ख
व्राह्मण उवाच:
सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रिय़म् |
३० क
व्राह्मण उवाच:
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदय़ेनापराजितः ||
३० ख
व्राह्मण उवाच:
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च |
३१ क
व्राह्मण उवाच:
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ||
३१ ख
व्राह्मण उवाच:
वुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनसूय़कम् |
३२ क
व्राह्मण उवाच:
दान्तं जितेन्द्रिय़ं चापि शोको न स्पृशते नरम् ||
३२ ख
व्राह्मण उवाच:
एतां वुद्धिं समास्थाय़ गुप्तचित्तश्चरेद्वुधः |
३३ क
व्राह्मण उवाच:
उदय़ास्तमय़ज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति ||
३३ ख
व्राह्मण उवाच:
यन्निमित्तं भवेच्छोकस्त्रासो वा दुःखमेव वा |
३४ क
व्राह्मण उवाच:
आय़ासो वा यतोमूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ||
३४ ख
व्राह्मण उवाच:
यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते |
३५ क
व्राह्मण उवाच:
कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति ||
३५ ख
व्राह्मण उवाच:
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् |
३६ क
व्राह्मण उवाच:
तृष्णाक्षय़सुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ||
३६ ख
व्राह्मण उवाच:
पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् |
३७ क
व्राह्मण उवाच:
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम् ||
३७ ख
व्राह्मण उवाच:
एवमेव किलैतानि प्रिय़ाण्येवाप्रिय़ाणि च |
३८ क
व्राह्मण उवाच:
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ||
३८ ख
व्राह्मण उवाच:
तदेवं वुद्धिमास्थाय़ सुखं जीवेद्गुणान्वितः |
३९ क
व्राह्मण उवाच:
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेत सङ्गान्कुर्वीत पृष्ठतः |
३९ ख
व्राह्मण उवाच:
वृत्त एष हृदि प्रौढो मृत्युरेष मनोमय़ः ||
३९ ग
व्राह्मण उवाच:
यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः |
४० क
व्राह्मण उवाच:
तदात्मज्योतिरात्मा च आत्मन्येव प्रसीदति ||
४० ख
व्राह्मण उवाच:
किञ्चिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् |
४१ क
व्राह्मण उवाच:
तदेव परितापार्थं सर्वं सम्पद्यते तदा ||
४१ ख
व्राह्मण उवाच:
न विभेति यदा चाय़ं यदा चास्मान्न विभ्यति |
४२ क
व्राह्मण उवाच:
यदा नेच्छति न द्वेष्टि व्रह्म सम्पद्यते तदा ||
४२ ख
व्राह्मण उवाच:
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भय़ाभय़े |
४३ क
व्राह्मण उवाच:
प्रिय़ाप्रिय़े परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यसि ||
४३ ख
व्राह्मण उवाच:
यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् |
४४ क
व्राह्मण उवाच:
कर्मणा मनसा वाचा व्रह्म सम्पद्यते तदा ||
४४ ख
व्राह्मण उवाच:
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः |
४५ क
व्राह्मण उवाच:
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ||
४५ ख
व्राह्मण उवाच:
अत्र पिङ्गलय़ा गीता गाथाः श्रूय़न्ति पार्थिव |
४६ क
व्राह्मण उवाच:
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे धर्मं सनातनम् ||
४६ ख
व्राह्मण उवाच:
सङ्केते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता |
४७ क
व्राह्मण उवाच:
अथ कृच्छ्रगता शान्तां वुद्धिमास्थापय़त्तदा ||
४७ ख
पिङ्गलो उवाच:
उन्मत्ताहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् |
४८ क
पिङ्गलो उवाच:
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ||
४८ ख
पिङ्गलो उवाच:
एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् |
४९ क
पिङ्गलो उवाच:
का हि कान्तमिहाय़ान्तमय़ं कान्तेति मंस्यते ||
४९ ख