सञ्जय़ उवाच:
तदिदं केवलं हत्वा युक्तामक्षौहिणीं ज्वलत् ||
४८ ख
सञ्जय़ उवाच:
केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नावधीत्केशवार्जुनौ |
४९ क
सञ्जय़ उवाच:
एतत्प्रव्रूहि भगवन्मय़ा पृष्टो यथातथम् ||
४९ ख
व्यास उवाच:
महान्तमेतमर्थं मां यं त्वं पृच्छसि विस्मय़ात् |
५० क
व्यास उवाच:
तत्प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय़ मनः शृणु ||
५० ख
व्यास उवाच:
योऽसौ नाराय़णो नाम पूर्वेषामपि पूर्वजः |
५१ क
व्यास उवाच:
अजाय़त च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत् ||
५१ ख
व्यास उवाच:
स तपस्तीव्रमातस्थे मैनाकं गिरिमास्थितः |
५२ क
व्यास उवाच:
ऊर्ध्ववाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसंनिभः ||
५२ ख
व्यास उवाच:
षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च |
५३ क
व्यास उवाच:
अशोषय़त्तदात्मानं वाय़ुभक्षोऽम्वुजेक्षणः ||
५३ ख
व्यास उवाच:
अथापरं तपस्तप्त्वा द्विस्ततोऽन्यत्पुनर्महत् |
५४ क
व्यास उवाच:
द्यावापृथिव्योर्विवरं तेजसा समपूरय़त् ||
५४ ख
व्यास उवाच:
स तेन तपसा तात व्रह्मभूतो यदाभवत् |
५५ क
व्यास उवाच:
ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगतः पतिम् ||
५५ ख
व्यास उवाच:
ददर्श भृशदुर्दर्शं सर्वदेवैरपीश्वरम् |
५६ क
व्यास उवाच:
अणीय़सामणीय़ांसं वृहद्भ्यश्च वृहत्तरम् ||
५६ ख
व्यास उवाच:
रुद्रमीशानमृषभं चेकितानमजं परम् |
५७ क
व्यास उवाच:
गच्छतस्तिष्ठतो वापि सर्वभूतहृदि स्थितम् ||
५७ ख
व्यास उवाच:
दुर्वारणं दुर्दृशं तिग्ममन्युं; महात्मानं सर्वहरं प्रचेतसम् |
५८ क
व्यास उवाच:
दिव्यं चापमिषुधी चाददानं; हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्यम् ||
५८ ख
व्यास उवाच:
पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं; परश्वधिं गदिनं स्वाय़तासिम् |
५९ क
व्यास उवाच:
सुभ्रुं जटामण्डलचन्द्रमौलिं; व्याघ्राजिनं परिघं दण्डपाणिम् ||
५९ ख
व्यास उवाच:
शुभाङ्गदं नागय़ज्ञोपवीतिं; विश्वैर्गणैः शोभितं भूतसङ्घैः |
६० क
व्यास उवाच:
एकीभूतं तपसां संनिधानं; वय़ोतिगैः सुष्टुतमिष्टवाग्भिः ||
६० ख
व्यास उवाच:
जलं दिवं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यौ; तथा वाय़्वग्नी प्रतिमानं जगच्च |
६१ क
व्यास उवाच:
नालं द्रष्टुं यमजं भिन्नवृत्ता; व्रह्मद्विषघ्नममृतस्य योनिम् ||
६१ ख
व्यास उवाच:
यं पश्यन्ति व्राह्मणाः साधुवृत्ताः; क्षीणे पापे मनसा ये विशोकाः |
६२ क
व्यास उवाच:
स तन्निष्ठस्तपसा धर्ममीड्यं; तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श |
६२ ख
व्यास उवाच:
दृष्ट्वा चैनं वाङ्मनोवुद्धिदेहैः; संहृष्टात्मा मुमुदे देवदेवम् ||
६२ ग
व्यास उवाच:
अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम् |
६३ क
व्यास उवाच:
ततो नाराय़णो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसम्भवम् ||
६३ ख
व्यास उवाच:
वरदं पृथुचार्वङ्ग्या पार्वत्या सहितं प्रभुम् |
६४ क
व्यास उवाच:
अजमीशानमव्यग्रं कारणात्मानमच्युतम् ||
६४ ख
व्यास उवाच:
अभिवाद्याथ रुद्राय़ सद्योऽन्धकनिपातिने |
६५ क
व्यास उवाच:
पद्माक्षस्तं विरूपाक्षमभितुष्टाव भक्तिमान् ||
६५ ख
व्यास उवाच:
त्वत्सम्भूता भूतकृतो वरेण्य; गोप्तारोऽद्य भुवनं पूर्वदेवाः |
६६ क
व्यास उवाच:
आविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्ष; न्पुरा पुराणां तव देव सृष्टिम् ||
६६ ख
व्यास उवाच:
सुरासुरान्नागरक्षःपिशाचा; न्नरान्सुपर्णानथ गन्धर्वय़क्षान् |
६७ क
व्यास उवाच:
पृथग्विधान्भूतसङ्घांश्च विश्वां; स्त्वत्सम्भूतान्विद्म सर्वांस्तथैव |
६७ ख
व्यास उवाच:
ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं; मैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम् ||
६७ ग
व्यास उवाच:
रूपं ज्योतिः शव्द आकाशवाय़ुः; स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी |
६८ क
व्यास उवाच:
कामो व्रह्मा व्रह्म च व्राह्मणाश्च; त्वत्सम्भूतं स्थास्नु चरिष्णु चेदम् ||
६८ ख
व्यास उवाच:
अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं; ताभिश्चैक्यं सङ्क्षय़े यान्ति भूय़ः |
६९ क
व्यास उवाच:
एवं विद्वान्प्रभवं चाप्ययं च; हित्वा भूतानां तत्र साय़ुज्यमेति ||
६९ ख
व्यास उवाच:
दिव्यावृतौ मानसौ द्वौ सुपर्णा; ववाक्षाखः पिप्पलः सप्त गोपाः |
७० क
व्यास उवाच:
दशाप्यन्ये ये पुरं धारय़न्ति; त्वय़ा सृष्टास्ते हि तेभ्यः परस्त्वम् |
७० ख
व्यास उवाच:
भूतं भव्यं भविता चाप्यधृष्यं; त्वत्सम्भूता भुवनानीह विश्वा ||
७० ग
व्यास उवाच:
भक्तं च मां भजमानं भजस्व; मा रीरिषो मामहिताहितेन |
७१ क
व्यास उवाच:
आत्मानं त्वामात्मनोऽनन्यभावो; विद्वानेवं गच्छति व्रह्म शुक्रम् ||
७१ ख
व्यास उवाच:
अस्तौषं त्वां तव संमानमिच्छ; न्विचिन्वन्वै सवृषं देववर्य |
७२ क
व्यास उवाच:
सुदुर्लभान्देहि वरान्ममेष्टा; नभिष्टुतः प्रतिकार्षीश्च मा माम् ||
७२ ख
व्यास उवाच:
तस्मै वरानचिन्त्यात्मा नीलकण्ठः पिनाकधृक् |
७३ क
व्यास उवाच:
अर्हते देवमुख्याय़ प्राय़च्छदृषिसंस्तुतः ||
७३ ख
नीलकण्ठ उवाच:
मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वय़ोनिषु |
७४ क
नीलकण्ठ उवाच:
अप्रमेय़वलात्मा त्वं नाराय़ण भविष्यसि ||
७४ ख
नीलकण्ठ उवाच:
न च त्वा प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाः |
७५ क
नीलकण्ठ उवाच:
न पिशाचा न गन्धर्वा न नरा न च राक्षसाः ||
७५ ख
नीलकण्ठ उवाच:
न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे विय़ोनिजाः |
७६ क
नीलकण्ठ उवाच:
न कश्चित्त्वां च देवोऽपि समरेषु विजेष्यति ||
७६ ख
नीलकण्ठ उवाच:
न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वाय़ुना |
७७ क
नीलकण्ठ उवाच:
नार्द्रेण न च शुष्केण त्रसेन स्थावरेण वा ||
७७ ख
नीलकण्ठ उवाच:
कश्चित्तव रुजं कर्ता मत्प्रसादात्कथञ्चन |
७८ क
नीलकण्ठ उवाच:
अपि चेत्समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः ||
७८ ख
व्यास उवाच:
एवमेते वरा लव्धाः पुरस्ताद्विद्धि शौरिणा |
७९ क
व्यास उवाच:
स एष देवश्चरति माय़या मोहय़ञ्जगत् ||
७९ ख
व्यास उवाच:
तस्यैव तपसा जातं नरं नाम महामुनिम् |
८० क
व्यास उवाच:
तुल्यमेतेन देवेन तं जानीह्यर्जुनं सदा ||
८० ख
व्यास उवाच:
तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचितावृषी |
८१ क
व्यास उवाच:
लोकय़ात्राविधानार्थं सञ्जाय़ेते युगे युगे ||
८१ ख
व्यास उवाच:
तथैव कर्मणः कृत्स्नं महतस्तपसोऽपि च |
८२ क
व्यास उवाच:
तेजोमन्युश्च विद्वंस्त्वं जातो रौद्रो महामते ||
८२ ख
व्यास उवाच:
स भवान्देववत्प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमय़ं जगत् |
८३ क
व्यास उवाच:
अवाकर्षस्त्वमात्मानं निय़मैस्तत्प्रिय़ेप्सय़ा ||
८३ ख
व्यास उवाच:
शुभमौर्वं नवं कृत्वा महापुरुषविग्रहम् |
८४ क
व्यास उवाच:
ईजिवांस्त्वं जपैर्होमैरुपहारैश्च मानद ||
८४ ख
व्यास उवाच:
स तथा पूज्यमानस्ते पूर्वदेवोऽप्यतूतुषत् |
८५ क
व्यास उवाच:
पुष्कलांश्च वरान्प्रादात्तव विद्वन्हृदि स्थितान् ||
८५ ख
व्यास उवाच:
जन्मकर्मतपोय़ोगास्तय़ोस्तव च पुष्कलाः |
८६ क
व्यास उवाच:
ताभ्यां लिङ्गेऽर्चितो देवस्त्वय़ार्चाय़ां युगे युगे ||
८६ ख
व्यास उवाच:
सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे योऽर्चय़ति प्रभुम् |
८७ क
व्यास उवाच:
आत्मय़ोगाश्च तस्मिन्वै शास्त्रय़ोगाश्च शाश्वताः ||
८७ ख
व्यास उवाच:
एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्च परमर्षय़ः |
८८ क
व्यास उवाच:
प्रार्थय़न्ति परं लोके स्थानमेव च शाश्वतम् ||
८८ ख
व्यास उवाच:
स एष रुद्रभक्तश्च केशवो रुद्रसम्भवः |
८९ क
व्यास उवाच:
कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश्चैष सनातनः ||
८९ ख
व्यास उवाच:
सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गेऽर्चय़ति यः प्रभुम् |
९० क
व्यास उवाच:
तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः ||
९० ख
सञ्जय़ उवाच:
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथः |
९१ क
सञ्जय़ उवाच:
नमश्चकार रुद्राय़ वहु मेने च केशवम् ||
९१ ख
सञ्जय़ उवाच:
हृष्टलोमा च वश्यात्मा नमस्कृत्य महर्षय़े |
९२ क
सञ्जय़ उवाच:
वरूथिनीमभिप्रेत्य अवहारमकारय़त् ||
९२ ख
सञ्जय़ उवाच:
ततः प्रत्यवहारोऽभूत्पाण्डवानां विशां पते |
९३ क
सञ्जय़ उवाच:
कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते ||
९३ ख
सञ्जय़ उवाच:
युद्धं कृत्वा दिनान्पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम् |
९४ क
सञ्जय़ उवाच:
व्रह्मलोकं गतो राजन्व्राह्मणो वेदपारगः ||
९४ ख