युधिष्ठिर उवाच:
वान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे ||
१ ख
भीष्म उवाच:
प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः |
२ क
भीष्म उवाच:
प्रज्ञा नैःश्रेय़सी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम् ||
२ ख
भीष्म उवाच:
प्रज्ञय़ा प्रापितार्थो हि वलिरैश्वर्यसङ्क्षय़े |
३ क
भीष्म उवाच:
प्रह्रादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम् ||
३ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
४ क
भीष्म उवाच:
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निवोध युधिष्ठिर ||
४ ख
भीष्म उवाच:
वैश्यः कश्चिदृषिं तात काश्यपं संशितव्रतम् |
५ क
भीष्म उवाच:
रथेन पातय़ामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वात्मानमथाव्रवीत् |
६ क
भीष्म उवाच:
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते ||
६ ख
भीष्म उवाच:
तथा मुमूर्षुमासीनमकूजन्तमचेतसम् |
७ क
भीष्म उवाच:
इन्द्रः सृगालरूपेण वभाषे क्रुद्धमानसम् ||
७ ख
भीष्म उवाच:
मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः |
८ क
भीष्म उवाच:
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति ||
८ ख
भीष्म उवाच:
मनुष्यो व्राह्मणश्चासि श्रोत्रिय़श्चासि काश्यप |
९ क
भीष्म उवाच:
सुदुर्लभमवाप्यैतददोषान्मर्तुमिच्छसि ||
९ ख
भीष्म उवाच:
सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या वत श्रुतिः |
१० क
भीष्म उवाच:
सन्तोषणीय़रूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे ||
१० ख
भीष्म उवाच:
अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणय़ः |
११ क
भीष्म उवाच:
पाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै ||
११ ख
भीष्म उवाच:
न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते |
१२ क
भीष्म उवाच:
अपाणित्वाद्वय़ं व्रह्मन्कण्टकान्नोद्धरामहे ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली |
१३ क
भीष्म उवाच:
उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशमानान्कषन्ति च ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते |
१४ क
भीष्म उवाच:
चेलमन्नं सुखं शय़्यां निवातं चोपभुञ्जते ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
अधिष्ठाय़ च गां लोके भुञ्जते वाहय़न्ति च |
१५ क
भीष्म उवाच:
उपाय़ैर्वहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणय़ः |
१६ क
भीष्म उवाच:
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
दिष्ट्या त्वं न सृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः |
१७ क
भीष्म उवाच:
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापय़ोनिजः ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
एतावतापि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप |
१८ क
भीष्म उवाच:
किं पुनर्योऽसि सत्त्वानां सर्वेषां व्राह्मणोत्तमः ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
इमे मां कृमय़ोऽदन्ति तेषामुद्धरणाय़ मे |
१९ क
भीष्म उवाच:
नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं सन्त्यजाम्यहम् |
२० क
भीष्म उवाच:
नेतः पापीय़सीं योनिं पतेय़मपरामिति ||
२० ख
भीष्म उवाच:
मध्ये वै पापय़ोनीनां सार्गाली यामहं गतः |
२१ क
भीष्म उवाच:
पापीय़स्यो वहुतरा इतोऽन्याः पापय़ोनय़ः ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
जात्यैवैके सुखतराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः |
२२ क
भीष्म उवाच:
नैकान्तसुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित् ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् |
२३ क
भीष्म उवाच:
राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम् |
२४ क
भीष्म उवाच:
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
न तृप्तिः प्रिय़लाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति |
२५ क
भीष्म उवाच:
सम्प्रज्वलति सा भूय़ः समिद्भिरिव पावकः ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
अस्त्येव त्वय़ि शोको वै हर्षश्चास्ति तथा त्वय़ि |
२६ क
भीष्म उवाच:
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम् |
२७ क
भीष्म उवाच:
मूलं रुन्धीन्द्रिय़ग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जाय़ते |
२८ क
भीष्म उवाच:
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जाय़ते ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम् |
२९ क
भीष्म उवाच:
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित् ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप |
३० क
भीष्म उवाच:
येषामभुक्तपूर्वं ते तेषामस्मृतिरेव च ||
३० ख
भीष्म उवाच:
अप्राशनमसंस्पर्शमसन्दर्शनमेव च |
३१ क
भीष्म उवाच:
पुरुषस्यैष निय़मो मन्ये श्रेय़ो न संशय़ः ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
पाणिमन्तो धनैर्युक्ता वलवन्तो न संशय़ः |
३२ क
भीष्म उवाच:
मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
वधवन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः |
३३ क
भीष्म उवाच:
ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
अपरे वाहुवलिनः कृतविद्या मनस्विनः |
३४ क
भीष्म उवाच:
जुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिमुपासते ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम् |
३५ क
भीष्म उवाच:
स्वकर्मणा तु निय़तं भवितव्यं तु तत्तथा ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति |
३६ क
भीष्म उवाच:
असन्तुष्टः स्वय़ा योन्या माय़ां पश्यस्व यादृशीम् ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामय़ाविनः |
३७ क
भीष्म उवाच:
सुसम्पूर्णः स्वय़ा योन्या लव्धलाभोऽसि काश्यप ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
यदि व्राह्मण देहस्ते निरातङ्को निरामय़ः |
३८ क
भीष्म उवाच:
अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा |
३९ क
भीष्म उवाच:
धर्माय़ोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
यदि व्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः |
४० क
भीष्म उवाच:
वेदोक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि ||
४० ख
भीष्म उवाच:
स्वाध्याय़मग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय़ |
४१ क
भीष्म उवाच:
सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित् ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनय़ाजनम् |
४२ क
भीष्म उवाच:
कथं ते जातु शोचेय़ुर्ध्याय़ेय़ुर्वाप्यशोभनम् ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
इच्छन्तस्ते विहाराय़ सुखं महदवाप्नुय़ुः |
४३ क
भीष्म उवाच:
उत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाः |
४४ क
भीष्म उवाच:
सम्पतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताम् ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः |
४५ क
भीष्म उवाच:
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत् |
४६ क
भीष्म उवाच:
आक्रोष्टा चाभिवक्ता च व्रह्मय़ज्ञेषु वै द्विजान् ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः |
४७ क
भीष्म उवाच:
तस्येय़ं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि |
४८ क
भीष्म उवाच:
यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुय़ां पुनः ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
सन्तुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिः |
४९ क
भीष्म उवाच:
ज्ञेय़ज्ञाता भवेय़ं वै वर्ज्यवर्जय़िता तथा ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
ततः स मुनिरुत्थाय़ काश्यपस्तमुवाच ह |
५० क
भीष्म उवाच:
अहो वतासि कुशलो वुद्धिमानिति विस्मितः ||
५० ख