भरद्वाज उवाच:
एते ते धातवः पञ्च व्रह्मा यानसृजत्पुरा |
१ क
भरद्वाज उवाच:
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसञ्ज्ञितैः ||
१ ख
भरद्वाज उवाच:
यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः |
२ क
भरद्वाज उवाच:
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ||
२ ख
भृगुरु उवाच:
अमितानां महाशव्दो यान्ति भूतानि सम्भवम् |
३ क
भृगुरु उवाच:
ततस्तेषां महाभूतशव्दोऽय़मुपपद्यते ||
३ ख
भृगुरु उवाच:
चेष्टा वय़ूः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः |
४ क
भृगुरु उवाच:
पृथिवी चात्र सङ्घातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ||
४ ख
भृगुरु उवाच:
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् |
५ क
भृगुरु उवाच:
श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रिय़सञ्ज्ञिताः ||
५ ख
भरद्वाज उवाच:
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः |
६ क
भरद्वाज उवाच:
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ||
६ ख
भरद्वाज उवाच:
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः |
७ क
भरद्वाज उवाच:
वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ||
७ ख
भरद्वाज उवाच:
न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः |
८ क
भरद्वाज उवाच:
न च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ||
८ ख
भरद्वाज उवाच:
अद्रवत्वादनग्नित्वादभौमत्वादवाय़ुतः |
९ क
भरद्वाज उवाच:
आकाशस्याप्रमेय़त्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ||
९ ख
भृगुरु उवाच:
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशय़ः |
१० क
भृगुरु उवाच:
तेषां पुष्पफले व्यक्तिर्नित्यं समुपलभ्यते ||
१० ख
भृगुरु उवाच:
ऊष्मतो ग्लानपर्णानां त्वक्फलं पुष्पमेव च |
११ क
भृगुरु उवाच:
म्लाय़ते चैव शीते न स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ||
११ ख
भृगुरु उवाच:
वाय़्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते |
१२ क
भृगुरु उवाच:
श्रोत्रेण गृह्यते शव्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ||
१२ ख
भृगुरु उवाच:
वल्ली वेष्टय़ते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति |
१३ क
भृगुरु उवाच:
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ||
१३ ख
भृगुरु उवाच:
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि |
१४ क
भृगुरु उवाच:
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ||
१४ ख
भृगुरु उवाच:
पादैः सलिलपानं च व्याधीनामपि दर्शनम् |
१५ क
भृगुरु उवाच:
व्याधिप्रतिक्रिय़त्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ||
१५ ख
भृगुरु उवाच:
वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् |
१६ क
भृगुरु उवाच:
तथा पवनसंय़ुक्तः पादैः पिवति पादपः ||
१६ ख
भृगुरु उवाच:
ग्रहणात्सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरोहणात् |
१७ क
भृगुरु उवाच:
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ||
१७ ख
भृगुरु उवाच:
तेन तज्जलमादत्तं जरय़त्यग्निमारुतौ |
१८ क
भृगुरु उवाच:
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जाय़ते ||
१८ ख
भृगुरु उवाच:
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः |
१९ क
भृगुरु उवाच:
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ||
१९ ख
भृगुरु उवाच:
त्वक्च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नाय़ु च पञ्चमम् |
२० क
भृगुरु उवाच:
इत्येतदिह सङ्ख्यातं शरीरे पृथिवीमय़म् ||
२० ख
भृगुरु उवाच:
तेजोऽग्निश्च तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च |
२१ क
भृगुरु उवाच:
अग्निर्जरय़ते चापि पञ्चाग्नेय़ाः शरीरिणः ||
२१ ख
भृगुरु उवाच:
श्रोत्रं घ्राणमथास्यं च हृदय़ं कोष्ठमेव च |
२२ क
भृगुरु उवाच:
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ||
२२ ख
भृगुरु उवाच:
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च |
२३ क
भृगुरु उवाच:
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ||
२३ ख
भृगुरु उवाच:
प्राणात्प्रणीय़ते प्राणी व्यानाद्व्याय़च्छते तथा |
२४ क
भृगुरु उवाच:
गच्छत्यपानोऽवाक्चैव समानो हृद्यवस्थितः ||
२४ ख
भृगुरु उवाच:
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते |
२५ क
भृगुरु उवाच:
इत्येते वाय़वः पञ्च चेष्टय़न्तीह देहिनम् ||
२५ ख
भृगुरु उवाच:
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् |
२६ क
भृगुरु उवाच:
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वाय़ुना ||
२६ ख
भृगुरु उवाच:
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् |
२७ क
भृगुरु उवाच:
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ||
२७ ख
भृगुरु उवाच:
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च |
२८ क
भृगुरु उवाच:
एवं नवविधो ज्ञेय़ः पार्थिवो गन्धविस्तरः ||
२८ ख
भृगुरु उवाच:
शव्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापां गुणाः स्मृताः |
२९ क
भृगुरु उवाच:
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ||
२९ ख
भृगुरु उवाच:
रसो वहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः |
३० क
भृगुरु उवाच:
मधुरो लवणस्तिक्तः कषाय़ोऽम्लः कटुस्तथा |
३० ख
भृगुरु उवाच:
एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमय़ः स्मृतः ||
३० ग
भृगुरु उवाच:
शव्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते |
३१ क
भृगुरु उवाच:
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च वहुधा स्मृतम् ||
३१ ख
भृगुरु उवाच:
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणु वृत्तवान् |
३२ क
भृगुरु उवाच:
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा |
३२ ख
भृगुरु उवाच:
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ||
३२ ग
भृगुरु उवाच:
शव्दस्पर्शौ तु विज्ञेय़ौ द्विगुणो वाय़ुरुच्यते |
३३ क
भृगुरु उवाच:
वाय़व्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च वहुधा स्मृतः ||
३३ ख
भृगुरु उवाच:
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छलो मृदुदारुणः |
३४ क
भृगुरु उवाच:
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च |
३४ ख
भृगुरु उवाच:
एवं द्वादशविस्तारो वाय़व्यो गुण उच्यते ||
३४ ग
भृगुरु उवाच:
तत्रैकगुणमाकाशं शव्द इत्येव तत्स्मृतम् |
३५ क
भृगुरु उवाच:
तस्य शव्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ||
३५ ख
भृगुरु उवाच:
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा |
३६ क
भृगुरु उवाच:
धैवतश्चापि विज्ञेय़स्तथा चापि निषादकः ||
३६ ख
भृगुरु उवाच:
एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशलक्षणः |
३७ क
भृगुरु उवाच:
त्रैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ||
३७ ख
भृगुरु उवाच:
आकाशजं शव्दमाहुरेभिर्वाय़ुगुणैः सह |
३८ क
भृगुरु उवाच:
अव्याहतैश्चेतय़ते न वेत्ति विषमागतैः ||
३८ ख
भृगुरु उवाच:
आप्याय़न्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः |
३९ क
भृगुरु उवाच:
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ||
३९ ख