chevron_left आश्वमेधिक पर्व अध्याय १९
व्राह्मण उवाच:
यः स्यादेकाय़ने लीनस्तूष्णीं किञ्चिदचिन्तय़न् |
१ क
व्राह्मण उवाच:
पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत् ||
१ ख
व्राह्मण उवाच:
सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तो जितेन्द्रिय़ः |
२ क
व्राह्मण उवाच:
व्यपेतभय़मन्युश्च कामहा मुच्यते नरः ||
२ ख
व्राह्मण उवाच:
आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्निय़तः शुचिः |
३ क
व्राह्मण उवाच:
अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः ||
३ ख
व्राह्मण उवाच:
जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च |
४ क
व्राह्मण उवाच:
लाभालाभे प्रिय़द्वेष्ये यः समः स च मुच्यते ||
४ ख
व्राह्मण उवाच:
न कस्यचित्स्पृहय़ते नावजानाति किञ्चन |
५ क
व्राह्मण उवाच:
निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा सर्वतो मुक्त एव सः ||
५ ख
व्राह्मण उवाच:
अनमित्रोऽथ निर्वन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित् |
६ क
व्राह्मण उवाच:
त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराकाङ्क्षी स मुच्यते ||
६ ख
व्राह्मण उवाच:
नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः |
७ क
व्राह्मण उवाच:
धातुक्षय़प्रशान्तात्मा निर्द्वन्द्वः स विमुच्यते ||
७ ख
व्राह्मण उवाच:
अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्यञ्जगदशाश्वतम् |
८ क
व्राह्मण उवाच:
अस्वस्थमवशं नित्यं जन्मसंसारमोहितम् ||
८ ख
व्राह्मण उवाच:
वैराग्यवुद्धिः सततं तापदोषव्यपेक्षकः |
९ क
व्राह्मण उवाच:
आत्मवन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव ||
९ ख
व्राह्मण उवाच:
अगन्धरसमस्पर्शमशव्दमपरिग्रहम् |
१० क
व्राह्मण उवाच:
अरूपमनभिज्ञेय़ं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते ||
१० ख
व्राह्मण उवाच:
पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम् |
११ क
व्राह्मण उवाच:
अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते ||
११ ख
व्राह्मण उवाच:
विहाय़ सर्वसङ्कल्पान्वुद्ध्या शारीरमानसान् |
१२ क
व्राह्मण उवाच:
शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः ||
१२ ख
व्राह्मण उवाच:
विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो व्रह्म सनातनम् |
१३ क
व्राह्मण उवाच:
परमाप्नोति संशान्तमचलं दिव्यमक्षरम् ||
१३ ख
व्राह्मण उवाच:
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम् |
१४ क
व्राह्मण उवाच:
यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः ||
१४ ख
व्राह्मण उवाच:
तस्योपदेशं पश्यामि यथावत्तन्निवोध मे |
१५ क
व्राह्मण उवाच:
यैर्द्वारैश्चारय़न्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि ||
१५ ख
व्राह्मण उवाच:
इन्द्रिय़ाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारय़ेत् |
१६ क
व्राह्मण उवाच:
तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततो योक्तुमुपक्रमेत् ||
१६ ख
व्राह्मण उवाच:
तपस्वी त्यक्तसङ्कल्पो दम्भाहङ्कारवर्जितः |
१७ क
व्राह्मण उवाच:
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ||
१७ ख
व्राह्मण उवाच:
स चेच्छक्नोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि |
१८ क
व्राह्मण उवाच:
तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि ||
१८ ख
व्राह्मण उवाच:
संय़तः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रिय़ः |
१९ क
व्राह्मण उवाच:
तथाय़मात्मनात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति ||
१९ ख
व्राह्मण उवाच:
यथा हि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति |
२० क
व्राह्मण उवाच:
तथारूपमिवात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति ||
२० ख
व्राह्मण उवाच:
इषीकां वा यथा मुञ्जात्कश्चिन्निर्हृत्य दर्शय़ेत् |
२१ क
व्राह्मण उवाच:
योगी निष्कृष्टमात्मानं तथा सम्पश्यते तनौ ||
२१ ख
व्राह्मण उवाच:
मुञ्जं शरीरं तस्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम् |
२२ क
व्राह्मण उवाच:
एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम् ||
२२ ख
व्राह्मण उवाच:
यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक्पश्यति देहभृत् |
२३ क
व्राह्मण उवाच:
तदास्य नेशते कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः ||
२३ ख
व्राह्मण उवाच:
अन्योन्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते |
२४ क
व्राह्मण उवाच:
विनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शोचति ||
२४ ख
व्राह्मण उवाच:
देवानामपि देवत्वं युक्तः कारय़ते वशी |
२५ क
व्राह्मण उवाच:
व्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम् ||
२५ ख
व्राह्मण उवाच:
विनश्यत्स्वपि लोकेषु न भय़ं तस्य जाय़ते |
२६ क
व्राह्मण उवाच:
क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित् ||
२६ ख
व्राह्मण उवाच:
दुःखशोकमय़ैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः |
२७ क
व्राह्मण उवाच:
न विचाल्येत युक्तात्मा निःस्पृहः शान्तमानसः ||
२७ ख
व्राह्मण उवाच:
नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते |
२८ क
व्राह्मण उवाच:
नातः सुखतरं किञ्चिल्लोके क्वचन विद्यते ||
२८ ख
व्राह्मण उवाच:
सम्यग्युक्त्वा यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति |
२९ क
व्राह्मण उवाच:
तदैव न स्पृहय़ते साक्षादपि शतक्रतोः ||
२९ ख
व्राह्मण उवाच:
निर्वेदस्तु न गन्तव्यो युञ्जानेन कथञ्चन |
३० क
व्राह्मण उवाच:
योगमेकान्तशीलस्तु यथा युञ्जीत तच्छृणु ||
३० ख
व्राह्मण उवाच:
दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्पुरे |
३१ क
व्राह्मण उवाच:
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनश्चार्यं न वाह्यतः ||
३१ ख
व्राह्मण उवाच:
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत् |
३२ क
व्राह्मण उवाच:
तस्मिन्नावसथे धार्यं सवाह्याभ्यन्तरं मनः ||
३२ ख
व्राह्मण उवाच:
प्रचिन्त्यावसथं कृत्स्नं यस्मिन्काय़ेऽवतिष्ठते |
३३ क
व्राह्मण उवाच:
तस्मिन्काय़े मनश्चार्यं न कथञ्चन वाह्यतः ||
३३ ख
व्राह्मण उवाच:
संनिय़म्येन्द्रिय़ग्रामं निर्घोषे निर्जने वने |
३४ क
व्राह्मण उवाच:
काय़मभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तय़ेत् ||
३४ ख
व्राह्मण उवाच:
दन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च |
३५ क
व्राह्मण उवाच:
हृदय़ं चिन्तय़ेच्चापि तथा हृदय़वन्धनम् ||
३५ ख
व्राह्मण उवाच:
इत्युक्तः स मय़ा शिष्यो मेधावी मधुसूदन |
३६ क
व्राह्मण उवाच:
पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम् ||
३६ ख
व्राह्मण उवाच:
भुक्तं भुक्तं कथमिदमन्नं कोष्ठे विपच्यते |
३७ क
व्राह्मण उवाच:
कथं रसत्वं व्रजति शोणितं जाय़ते कथम् |
३७ ख
व्राह्मण उवाच:
तथा मांसं च मेदश्च स्नाय़्वस्थीनि च पोषति ||
३७ ग
व्राह्मण उवाच:
कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् |
३८ क
व्राह्मण उवाच:
वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं वलम् |
३८ ख
व्राह्मण उवाच:
निरोजसां निष्क्रमणं मलानां च पृथक्पृथक् ||
३८ ग
व्राह्मण उवाच:
कुतो वाय़ं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः |
३९ क
व्राह्मण उवाच:
कं च देशमधिष्ठाय़ तिष्ठत्यात्माय़मात्मनि ||
३९ ख
व्राह्मण उवाच:
जीवः काय़ं वहति चेच्चेष्टय़ानः कलेवरम् |
४० क
व्राह्मण उवाच:
किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशय़ति वै मनः |
४० ख
व्राह्मण उवाच:
याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ ||
४० ग
व्राह्मण उवाच:
इति सम्परिपृष्टोऽहं तेन विप्रेण माधव |
४१ क
व्राह्मण उवाच:
प्रत्यव्रुवं महावाहो यथाश्रुतमरिन्दम ||
४१ ख
व्राह्मण उवाच:
यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य कोष्ठं भाण्डमना भवेत् |
४२ क
व्राह्मण उवाच:
तथा स्वकाय़े प्रक्षिप्य मनो द्वारैरनिश्चलैः |
४२ ख
व्राह्मण उवाच:
आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जय़ेत् ||
४२ ग
व्राह्मण उवाच:
एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव |
४३ क
व्राह्मण उवाच:
आसादय़ति तद्व्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित् ||
४३ ख
व्राह्मण उवाच:
न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रिय़ैः |
४४ क
व्राह्मण उवाच:
मनसैव प्रदीपेन महानात्मनि दृश्यते ||
४४ ख
व्राह्मण उवाच:
सर्वतःपाणिपादं तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् |
४५ क
व्राह्मण उवाच:
जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्सम्प्रपश्यति ||
४५ ख
व्राह्मण उवाच:
स तदुत्सृज्य देहं स्वं धारय़न्व्रह्म केवलम् |
४६ क
व्राह्मण उवाच:
आत्मानमालोकय़ति मनसा प्रहसन्निव ||
४६ ख
व्राह्मण उवाच:
इदं सर्वरहस्यं ते मय़ोक्तं द्विजसत्तम |
४७ क
व्राह्मण उवाच:
आपृच्छे साधय़िष्यामि गच्छ शिष्य यथासुखम् ||
४७ ख
व्राह्मण उवाच:
इत्युक्तः स तदा कृष्ण मय़ा शिष्यो महातपाः |
४८ क
व्राह्मण उवाच:
अगच्छत यथाकामं व्राह्मणश्छिन्नसंशय़ः ||
४८ ख