वैशम्पाय़न उवाच:
भूय़ एव व्राह्मणमहाभाग्यं वक्तुमर्हसीत्यव्रवीत्पाण्डवेय़ो मार्कण्डेय़म् ||
१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अथाचष्ट मार्कण्डेय़ः ||
२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अय़ोध्याय़ामिक्ष्वाकुकुलोत्पन्नः पार्थिवः परिक्षिन्नाम मृगय़ामगमत् ||
३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तमेकाश्वेन मृगमनुसरन्तं मृगो दूरमपाहरत् ||
४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तच्च विवेश ||
५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ततस्तस्य वनषण्डस्य मध्येऽतीव रमणीय़ं सरो दृष्ट्वा साश्व एव व्यगाहत ||
६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अथाश्वस्तः स विसमृणालमश्वस्याग्रे निक्षिप्य पुष्करिणीतीरे समाविशत् ||
७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः शय़ानो मधुरं गीतशव्दमशृणोत् ||
८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कस्य खल्वय़ं गीतशव्द इति ||
९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अथापश्यत्कन्यां परमरूपदर्शनीय़ां पुष्पाण्यवचिन्वतीं गाय़न्तीं च ||
१० क
वैशम्पाय़न उवाच:
अथ सा राज्ञः समीपे पर्यक्रामत् ||
११ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कस्यासि सुभगे त्वमिति ||
१२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कन्यास्मीति ||
१३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अर्थी त्वय़ाहमिति ||
१४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नान्यथेति ||
१५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तां राजा समय़मपृच्छत् ||
१६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
उदकं मे न दर्शय़ितव्यमिति ||
१७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स राजा वाढमित्युक्त्वा तां समागम्य तय़ा सहास्ते ||
१८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
पदेनानुपदं दृष्ट्वा राजानं परिवार्यातिष्ठत् ||
१९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नान्यत्किञ्चनापश्यत् ||
२० क
वैशम्पाय़न उवाच:
किमत्र प्रय़ोजनं वर्तत इति ||
२१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अपूर्वमिव पश्याम उदकं नात्र नीय़तेति ||
२२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
साध्वत्र रम्यतामिति ||
२३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अथ क्षुत्तृष्णार्दितः श्रान्तोऽतिमात्रमतिमुक्तागारमपश्यत् ||
२४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तत्प्रविश्य राजा सह प्रिय़या सुधातलसुकृतां विमलसलिलपूर्णां वापीमपश्यत् ||
२५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दृष्ट्वैव च तां तस्या एव तीरे सहैव तय़ा देव्या व्यतिष्ठत् ||
२६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
साध्ववतर वापीसलिलमिति ||
२७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
न पुनरुदमज्जत् ||
२८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तां मृगय़माणो राजा नापश्यत् ||
२९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यो मय़ार्थी स मृतकैर्मण्डूकैरुपाय़नैर्मामुपतिष्ठेदिति ||
३० क
वैशम्पाय़न उवाच:
ते भीता मण्डूकराज्ञे यथावृत्तं न्यवेदय़न् ||
३१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो मण्डूकराट्तापसवेषधारी राजानमभ्यगच्छत् ||
३२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नार्हसि मण्डूकानामनपराधिनां वधं कर्तुमिति ||
३३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
मा मण्डूकाञ्जिघांस त्वं कोपं सन्धारय़ाच्युत |
३४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रक्षीय़ते धनोद्रेको जनानामविजानताम् ||
३४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रतिजानीहि नैतांस्त्वं प्राप्य क्रोधं विमोक्ष्यसे |
३५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अलं कृत्वा तवाधर्मं मण्डूकैः किं हतैर्हि ते ||
३५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नार्हसि विद्वन्मामुपरोद्धुमिति ||
३६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वहवो हि राजानस्तय़ा विप्रलव्धपूर्वा इति ||
३७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सा मे दीय़तामिति ||
३८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
एनं राजानं शुश्रूषस्वेति ||
३९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यस्मात्त्वय़ा राजानो विप्रलव्धास्तस्मादव्रह्मण्यानि तवापत्यानि भविष्यन्त्यनृतकत्वात्तवेति ||
४० क
वैशम्पाय़न उवाच:
अनुगृहीतोऽस्मीति ||
४१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स च मण्डूकराजो जामातरमनुज्ञाप्य यथागतमगच्छत् ||
४२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ततस्तेषां ज्येष्ठं शलं समय़े पिता राज्येऽभिषिच्य तपसि धृतात्मा वनं जगाम ||
४३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
मृगं चासाद्य रथेनान्वधावत् ||
४४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
शीघ्रं मां वहस्वेति ||
४५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नैष शक्यस्त्वय़ा मृगो ग्रहीतुं यद्यपि ते रथे युक्तौ वाम्यौ स्यातामिति ||
४६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
हन्मि वा त्वामिति ||
४७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवाविति ||
४८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वामदेवाश्रमं याहीति ||
४९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अर्हसि मे वाम्यौ दातुमिति ||
५० क
वैशम्पाय़न उवाच:
कृतकार्येण भवता ममैव निर्यात्यौ क्षिप्रमिति ||
५१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नैतौ प्रतिदेय़ौ वामदेवाय़ेति ||
५२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
एवमुक्त्वा मृगमवाप्य स्वनगरमेत्याश्वावन्तःपुरेऽस्थापय़त् ||
५३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अहो कष्टमिति ||
५४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यदि पर्याप्तं निर्यातय़ोपाध्याय़वाम्याविति ||
५५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स गत्वैवं तं राजानमव्रवीत् ||
५६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
साधु प्रतिगम्यतामिति ||
५७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स गत्वैवमुपाध्याय़ाय़ाचष्ट ||
५८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
न चादाद्राजा ||
५९ क
वामदेव उवाच:
प्रय़च्छ वाम्यौ मम पार्थिव त्वं; कृतं हि ते कार्यमन्यैरशक्यम् |
६० क
वामदेव उवाच:
मा त्वा वधीद्वरुणो घोरपाशै; र्व्रह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानः ||
६० ख
राजो उवाच:
अनड्वाहौ सुव्रतौ साधु दान्ता; वेतद्विप्राणां वाहनं वामदेव |
६१ क
राजो उवाच:
ताभ्यां याहि त्वं यत्र कामो महर्षे; छन्दांसि वै त्वादृशं संवहन्ति ||
६१ ख
वामदेव उवाच:
छन्दांसि वै मादृशं संवहन्ति; लोकेऽमुष्मिन्पार्थिव यानि सन्ति |
६२ क
वामदेव उवाच:
अस्मिंस्तु लोके मम यानमेत; दस्मद्विधानामपरेषां च राजन् ||
६२ ख
राजो उवाच:
चत्वारो वा गर्दभास्त्वां वहन्तु; श्रेष्ठाश्वतर्यो हरय़ो वा तुरङ्गाः |
६३ क
राजो उवाच:
तैस्त्वं याहि क्षत्रिय़स्यैष वाहो; मम वाम्यौ न तवैतौ हि विद्धि ||
६३ ख
वामदेव उवाच:
घोरं व्रतं व्राह्मणस्यैतदाहु; रेतद्राजन्यदिहाजीवमानः |
६४ क
वामदेव उवाच:
अय़स्मय़ा घोररूपा महान्तो; वहन्तु त्वां शितशूलाश्चतुर्धा ||
६४ ख
राजो उवाच:
ये त्वा विदुर्व्राह्मणं वामदेव; वाचा हन्तुं मनसा कर्मणा वा |
६५ क
राजो उवाच:
ते त्वां सशिष्यमिह पातय़न्तु; मद्वाक्यनुन्नाः शितशूलासिहस्ताः ||
६५ ख
वामदेव उवाच:
नानुय़ोगा व्राह्मणानां भवन्ति; वाचा राजन्मनसा कर्मणा वा |
६६ क
वामदेव उवाच:
यस्त्वेवं व्रह्म तपसान्वेति विद्वां; स्तेन श्रेष्ठो भवति हि जीवमानः ||
६६ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
एवमुक्ते वामदेवेन राज; न्समुत्तस्थू राक्षसा घोररूपाः |
६७ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
तैः शूलहस्तैर्वध्यमानः स राजा; प्रोवाचेदं वाक्यमुच्चैस्तदानीम् ||
६७ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
इक्ष्वाकवो यदि व्रह्मन्दलो वा; विधेय़ा मे यदि वान्ये विशोऽपि |
६८ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
नोत्स्रक्ष्येऽहं वामदेवस्य वाम्यौ; नैवंविधा धर्मशीला भवन्ति ||
६८ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
एवं व्रुवन्नेव स यातुधानै; र्हतो जगामाशु महीं क्षितीशः |
६९ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
ततो विदित्वा नृपतिं निपातित; मिक्ष्वाकवो वै दलमभ्यषिञ्चन् ||
६९ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
राज्ये तदा तत्र गत्वा स विप्रः; प्रोवाचेदं वचनं वामदेवः |
७० क
मार्कण्डेय़ उवाच:
दलं राजानं व्राह्मणानां हि देय़; मेवं राजन्सर्वधर्मेषु दृष्टम् ||
७० ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
विभेषि चेत्त्वमधर्मान्नरेन्द्र; प्रय़च्छ मे शीघ्रमेवाद्य वाम्यौ |
७१ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
एतच्छ्रुत्वा वामदेवस्य वाक्यं; स पार्थिवः सूतमुवाच रोषात् ||
७१ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
एकं हि मे साय़कं चित्ररूपं; दिग्धं विषेणाहर सङ्गृहीतम् |
७२ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
येन विद्धो वामदेवः शय़ीत; सन्दश्यमानः श्वभिरार्तरूपः ||
७२ ख
वामदेव उवाच:
जानामि पुत्रं दशवर्षं तवाहं; जातं महिष्यां श्येनजितं नरेन्द्र |
७३ क
वामदेव उवाच:
तं जहि त्वं मद्वचनात्प्रणुन्न; स्तूर्णं प्रिय़ं साय़कैर्घोररूपैः ||
७३ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
एवमुक्तो वामदेवेन राज; न्नन्तःपुरे राजपुत्रं जघान |
७४ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
स साय़कस्तिग्मतेजा विसृष्टः; श्रुत्वा दलस्तच्च वाक्यं वभाषे ||
७४ ख
मार्कण्डेय़ उवाच:
इक्ष्वाकवो हन्त चरामि वः प्रिय़ं; निहन्मीमं विप्रमद्य प्रमथ्य |
७५ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
आनीय़तामपरस्तिग्मतेजाः; पश्यध्वं मे वीर्यमद्य क्षितीशाः ||
७५ ख
वामदेव उवाच:
यं त्वमेनं साय़कं घोररूपं; विषेण दिग्धं मम सन्दधासि |
७६ क
वामदेव उवाच:
न त्वमेनं शरवर्यं विमोक्तुं; सन्धातुं वा शक्ष्यसि मानवेन्द्र ||
७६ ख
राजो उवाच:
इक्ष्वाकवः पश्यत मां गृहीतं; न वै शक्नोम्येष शरं विमोक्तुम् |
७७ क
राजो उवाच:
न चास्य कर्तुं नाशमभ्युत्सहामि; आय़ुष्मान्वै जीवतु वामदेवः ||
७७ ख
वामदेव उवाच:
संस्पृशैनां महिषीं साय़केन; ततस्तस्मादेनसो मोक्ष्यसे त्वम् |
७८ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
ततस्तथा कृतवान्पार्थिवस्तु; ततो मुनिं राजपुत्री वभाषे |
७९ क
मार्कण्डेय़ उवाच:
यथा युक्तं वामदेवाहमेनं; दिने दिने संविशन्ती व्यशंसम् |
७९ ख