युधिष्ठिर उवाच:
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य मानुषान् ||
१ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
२ क
भीष्म उवाच:
येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत्सुखम् ||
२ ख
भीष्म उवाच:
जनको जनदेवस्तु मिथिलाय़ां जनाधिपः |
३ क
भीष्म उवाच:
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ||
३ ख
भीष्म उवाच:
तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे |
४ क
भीष्म उवाच:
दर्शय़न्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्यजातौ विनिश्चय़े |
५ क
भीष्म उवाच:
आगमस्थः स भूय़िष्ठमात्मतत्त्वे न तुष्यति ||
५ ख
भीष्म उवाच:
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेय़ो महामुनिः |
६ क
भीष्म उवाच:
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामपि ||
६ ख
भीष्म उवाच:
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चय़े |
७ क
भीष्म उवाच:
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशय़ः ||
७ ख
भीष्म उवाच:
ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु |
८ क
भीष्म उवाच:
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ||
८ ख
भीष्म उवाच:
यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षिं प्रजापतिम् |
९ क
भीष्म उवाच:
स मन्ये तेन रूपेण विस्मापय़ति हि स्वय़म् ||
९ ख
भीष्म उवाच:
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् |
१० क
भीष्म उवाच:
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
तं समासीनमागम्य मण्डलं कापिलं महत् |
११ क
भीष्म उवाच:
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं निवोधय़त् ||
११ ख
भीष्म उवाच:
इष्टिसत्रेण संसिद्धो भूय़श्च तपसा मुनिः |
१२ क
भीष्म उवाच:
क्षेत्रक्षेत्रज्ञय़ोर्व्यक्तिं वुवुधे देवदर्शनः ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
यत्तदेकाक्षरं व्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते |
१३ क
भीष्म उवाच:
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पय़सा भृतः |
१४ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्विनी ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रिय़ाः स पिवति स्तनौ |
१५ क
भीष्म उवाच:
ततः स कापिलेय़त्वं लेभे वुद्धिं च नैष्ठिकीम् ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
एतन्मे भगवानाह कापिलेय़ाय़ सम्भवम् |
१६ क
भीष्म उवाच:
तस्य तत्कापिलेय़त्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
सामान्यं कपिलो ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् |
१७ क
भीष्म उवाच:
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहय़ामास हेतुभिः ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेय़ानुदर्शनात् |
१८ क
भीष्म उवाच:
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
तस्मै परमकल्पाय़ प्रणताय़ च धर्मतः |
१९ क
भीष्म उवाच:
अव्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्साङ्ख्यं विधीय़ते ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
जातिनिर्वेदमुक्त्वा हि कर्मनिर्वेदमव्रवीत् |
२० क
भीष्म उवाच:
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमव्रवीत् ||
२० ख
भीष्म उवाच:
यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदय़ः |
२१ क
भीष्म उवाच:
तदनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलमध्रुवम् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके |
२२ क
भीष्म उवाच:
आगमात्परमस्तीति व्रुवन्नपि पराजितः ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामय़ः |
२३ क
भीष्म उवाच:
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते |
२४ क
भीष्म उवाच:
अजरोऽय़ममृत्युश्च राजासौ मन्यते तथा ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे |
२५ क
भीष्म उवाच:
किमधिष्ठाय़ तद्व्रूय़ाल्लोकय़ात्राविनिश्चय़म् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
प्रत्यक्षं ह्येतय़ोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि |
२६ क
भीष्म उवाच:
प्रत्यक्षो ह्यागमोऽभिन्नः कृतान्तो वा न किञ्चन ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
यत्र तत्रानुमानेऽस्ति कृतं भावय़तेऽपि वा |
२७ क
भीष्म उवाच:
अन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
रेतो वटकणीकाय़ां घृतपाकाधिवासनम् |
२८ क
भीष्म उवाच:
जातिस्मृतिरय़स्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्वुभक्षणम् ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
प्रेत्य भूतात्ययश्चैव देवताभ्युपय़ाचनम् |
२९ क
भीष्म उवाच:
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चय़ः ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः |
३० क
भीष्म उवाच:
अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते ||
३० ख
भीष्म उवाच:
अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवम् |
३१ क
भीष्म उवाच:
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्म वीजं तथा कृतम् |
३२ क
भीष्म उवाच:
तृष्णासञ्जननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
तस्मिन्व्यूढे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि |
३३ क
भीष्म उवाच:
अन्योऽन्याज्जाय़ते देहस्तमाहुः सत्त्वसङ्क्षय़म् ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
यदा स रूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः |
३४ क
भीष्म उवाच:
कथमस्मिन्स इत्येव सम्वन्धः स्यादसंहितः ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोवलैः |
३५ क
भीष्म उवाच:
यदन्याचरितं कर्म सर्वमन्यः प्रपद्यते ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
यदा ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् |
३६ क
भीष्म उवाच:
सुखितैर्दुःखितैर्वापि दृश्योऽप्यस्य विनिर्णय़ः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
तथा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् |
३७ क
भीष्म उवाच:
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपलभ्यते ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
ऋतुः संवत्सरस्तिथ्यः शीतोष्णे च प्रिय़ाप्रिय़े |
३८ क
भीष्म उवाच:
यथातीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसङ्क्षय़ः ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
जरय़ा हि परीतस्य मृत्युना वा विनाशिना |
३९ क
भीष्म उवाच:
दुर्वलं दुर्वलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
इन्द्रिय़ाणि मनो वाय़ुः शोणितं मांसमस्थि च |
४० क
भीष्म उवाच:
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपय़ान्ति च ||
४० ख
भीष्म उवाच:
लोकय़ात्राविधानं च दानधर्मफलागमः |
४१ क
भीष्म उवाच:
यदर्थं वेदशव्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
इति सम्यङ्मनस्येते वहवः सन्ति हेतवः |
४२ क
भीष्म उवाच:
एतदस्तीदमस्तीति न किञ्चित्प्रतिपद्यते ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् |
४३ क
भीष्म उवाच:
क्वचिन्निविशते वुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः |
४४ क
भीष्म उवाच:
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
अर्थांस्तथात्यन्तसुखावहांश्च; लिप्सन्त एते वहवो विशुल्काः |
४५ क
भीष्म उवाच:
महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना; हित्वामिषं मृत्युवशं प्रय़ान्ति ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य; किं वन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च |
४६ क
भीष्म उवाच:
विहाय़ यो गच्छति सर्वमेव; क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
भूव्योमतोय़ानलवाय़वो हि; सदा शरीरं परिपालय़न्ति |
४७ क
भीष्म उवाच:
इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे; द्विनाशिनो ह्यस्य न शर्म विद्यते ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
इदमनुपधि वाक्यमच्छलं; परमनिरामय़मात्मसाक्षिकम् |
४८ क
भीष्म उवाच:
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः; पुनरनुय़ोक्तुमिदं प्रचक्रमे ||
४८ ख