भीष्म उवाच:
जनको जनदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा |
१ क
भीष्म उवाच:
पुनरेवानुपप्रच्छ साम्पराय़े भवाभवौ ||
१ ख
भीष्म उवाच:
भगवन्यदिदं प्रेत्य सञ्ज्ञा भवति कस्यचित् |
२ क
भीष्म उवाच:
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ||
२ ख
भीष्म उवाच:
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम |
३ क
भीष्म उवाच:
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ||
३ ख
भीष्म उवाच:
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु |
४ क
भीष्म उवाच:
कस्मै क्रिय़ेत कल्पेन निश्चय़ः कोऽत्र तत्त्वतः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् |
५ क
भीष्म उवाच:
पुनः प्रशमय़न्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽव्रवीत् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते |
६ क
भीष्म उवाच:
अय़ं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रिय़चेतसाम् |
६ ख
भीष्म उवाच:
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ||
६ ग
भीष्म उवाच:
धातवः पञ्चशाखोऽय़ं खं वाय़ुर्ज्योतिरम्वु भूः |
७ क
भीष्म उवाच:
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति विय़ुज्यन्ते स्वभावतः ||
७ ख
भीष्म उवाच:
आकाशं वाय़ुरूष्मा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम् |
८ क
भीष्म उवाच:
एष पञ्चसमाहारः शरीरमिति नैकधा |
८ ख
भीष्म उवाच:
ज्ञानमूष्मा च वाय़ुश्च त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ||
८ ग
भीष्म उवाच:
इन्द्रिय़ाणीन्द्रिय़ार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः |
९ क
भीष्म उवाच:
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ||
९ ख
भीष्म उवाच:
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च |
१० क
भीष्म उवाच:
इन्द्रिय़ाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वङ्गमा गुणाः ||
१० ख
भीष्म उवाच:
तत्र विज्ञानसंय़ुक्ता त्रिविधा वेदना ध्रुवा |
११ क
भीष्म उवाच:
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ||
११ ख
भीष्म उवाच:
शव्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्त्यथ |
१२ क
भीष्म उवाच:
एते ह्यामरणात्पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धय़े ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
तेषु कर्मनिसर्गश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चय़ः |
१३ क
भीष्म उवाच:
तमाहुः परमं शुक्रं वुद्धिरित्यव्ययं महत् ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः |
१४ क
भीष्म उवाच:
असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
अनात्मेति च यद्दृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि |
१५ क
भीष्म उवाच:
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसन्ततिः ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
तत्र सम्यङ्मनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् |
१६ क
भीष्म उवाच:
शृणु यत्तव मोक्षाय़ भाष्यमाणं भविष्यति ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् |
१७ क
भीष्म उवाच:
नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो मतः ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि |
१८ क
भीष्म उवाच:
सुखत्यागे तपोय़ोगः सर्वत्यागे समापना ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
तस्य मार्गोऽय़मद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः |
१९ क
भीष्म उवाच:
विप्रहाणाय़ दुःखस्य दुर्गतिर्ह्यन्यथा भवेत् ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
पञ्च ज्ञानेन्द्रिय़ाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि |
२० क
भीष्म उवाच:
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेन्द्रिय़ाणि तु ||
२० ख
भीष्म उवाच:
हस्तौ कर्मेन्द्रिय़ं ज्ञेय़मथ पादौ गतीन्द्रिय़म् |
२१ क
भीष्म उवाच:
प्रजनानन्दय़ोः शेफो विसर्गे पाय़ुरिन्द्रिय़म् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
वाक्तु शव्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः |
२२ क
भीष्म उवाच:
एवमेकादशैतानि वुद्ध्या त्ववसृजेन्मनः ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
कर्णौ शव्दश्च चित्तं च त्रय़ः श्रवणसङ्ग्रहे |
२३ क
भीष्म उवाच:
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धय़ोः ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलव्धय़े |
२४ क
भीष्म उवाच:
येन यस्त्रिविधो भावः पर्याय़ात्समुपस्थितः ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्चैव ते त्रय़ः |
२५ क
भीष्म उवाच:
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूता सर्वसाधना ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता |
२६ क
भीष्म उवाच:
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा |
२७ क
भीष्म उवाच:
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता |
२८ क
भीष्म उवाच:
कथञ्चिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
तत्र यत्प्रीतिसंय़ुक्तं काय़े मनसि वा भवेत् |
२९ क
भीष्म उवाच:
वर्तते सात्त्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
यत्तु सन्तापसंय़ुक्तमप्रीतिकरमात्मनः |
३० क
भीष्म उवाच:
प्रवृत्तं रज इत्येव ततस्तदभिचिन्तय़ेत् ||
३० ख
भीष्म उवाच:
अथ यन्मोहसंय़ुक्तं काय़े मनसि वा भवेत् |
३१ क
भीष्म उवाच:
अप्रतर्क्यमविज्ञेय़ं तमस्तदुपधारय़ेत् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
तद्धि श्रोत्राश्रय़ं भूतं शव्दः श्रोत्रं समाश्रितः |
३२ क
भीष्म उवाच:
नोभय़ं शव्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी |
३३ क
भीष्म उवाच:
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
स्वकर्मय़ुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति |
३४ क
भीष्म उवाच:
चित्तमेकादशं विद्धि वुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
तेषामय़ुगपद्भावे उच्छेदो नास्ति तामसः |
३५ क
भीष्म उवाच:
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
इन्द्रिय़ाण्यवसृज्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमम् |
३६ क
भीष्म उवाच:
चिन्तय़न्नानुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
यत्तमोपहतं चित्तमाशु सञ्चारमध्रुवम् |
३७ क
भीष्म उवाच:
करोत्युपरमं काले तदाहुस्तामसं सुखम् ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
यद्यदागमसंय़ुक्तं न कृत्स्नमुपशाम्यति |
३८ क
भीष्म उवाच:
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
एवमेष प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययी गुणः |
३९ क
भीष्म उवाच:
कथञ्चिद्वर्तते सम्यक्केषाञ्चिद्वा न वर्तते ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
एवमाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः |
४० क
भीष्म उवाच:
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ||
४० ख
भीष्म उवाच:
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् |
४१ क
भीष्म उवाच:
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च |
४२ क
भीष्म उवाच:
न च स्वतां निय़च्छन्ति तादृशः सत्त्वसङ्क्षय़ः ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
एवं सति कुतः सञ्ज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् |
४३ क
भीष्म उवाच:
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च मध्यतः ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
इमां तु यो वेद विमोक्षवुद्धि; मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः |
४४ क
भीष्म उवाच:
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः; पत्रं विसस्येव जलेन सिक्तम् ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
दृढैश्च पाशैर्वहुभिर्विमुक्तः; प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च |
४५ क
भीष्म उवाच:
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति; मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः |
४५ ख
भीष्म उवाच:
श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैश्च; शेते जरामृत्युभय़ादतीतः ||
४५ ग
भीष्म उवाच:
क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे; ततोनिमित्ते च फले विनष्टे |
४६ क
भीष्म उवाच:
अलेपमाकाशमलिङ्गमेव; मास्थाय़ पश्यन्ति महद्ध्यसक्ताः ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान; स्तन्तुक्षय़े तिष्ठति पात्यमानः |
४७ क
भीष्म उवाच:
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं; विध्वंसते लोष्ट इवाद्रिमर्च्छन् ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं; हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथावत् |
४८ क
भीष्म उवाच:
विहाय़ गच्छत्यनवेक्षमाण; स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
द्रुमं यथा वाप्युदके पतन्त; मुत्सृज्य पक्षी प्रपतत्यसक्तः |
४९ क