युधिष्ठिर उवाच:
यदिदं कर्म लोकेऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाशुभम् |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
पुरुषं योजय़त्येव फलय़ोगेन भारत ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशय़ः |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह ||
२ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
३ क
भीष्म उवाच:
प्रह्रादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ||
३ ख
भीष्म उवाच:
असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं वहुश्रुतम् |
४ क
भीष्म उवाच:
अस्तम्भमनहङ्कारं सत्त्वस्थं समय़े रतम् ||
४ ख
भीष्म उवाच:
तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारनिवेशनम् |
५ क
भीष्म उवाच:
चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रिय़ेषु प्रिय़ेषु च |
६ क
भीष्म उवाच:
काञ्चने वाथ लोष्टे वा उभय़ोः समदर्शनम् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
आत्मनिःश्रेय़सज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चय़म् |
७ क
भीष्म उवाच:
परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं समदर्शनम् ||
७ ख
भीष्म उवाच:
शक्रः प्रह्रादमासीनमेकान्ते संय़तेन्द्रिय़म् |
८ क
भीष्म उवाच:
वुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमव्रवीत् ||
८ ख
भीष्म उवाच:
यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु |
९ क
भीष्म उवाच:
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षय़ामहे ||
९ ख
भीष्म उवाच:
अथ ते लक्ष्यते वुद्धिः समा वालजनैरिह |
१० क
भीष्म उवाच:
आत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेय़ः किमिह मन्यसे ||
१० ख
भीष्म उवाच:
वद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः |
११ क
भीष्म उवाच:
श्रिय़ा विहीनः प्रह्राद शोचितव्ये न शोचसि ||
११ ख
भीष्म उवाच:
प्रज्ञालाभात्तु दैतेय़ उताहो धृतिमत्तय़ा |
१२ क
भीष्म उवाच:
प्रह्राद स्वस्थरूपोऽसि पश्यन्व्यसनमात्मनः ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
इति सञ्चोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चय़ः |
१३ क
भीष्म उवाच:
उवाच श्लक्ष्णय़ा वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णय़न् ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न वुध्यते |
१४ क
भीष्म उवाच:
तस्य स्तम्भो भवेद्वाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
स्वभावात्सम्प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च |
१५ क
भीष्म उवाच:
सर्वे भावास्तथाभावाः पुरुषार्थो न विद्यते ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकः |
१६ क
भीष्म उवाच:
स्वय़ं तु कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधुनोः |
१७ क
भीष्म उवाच:
तस्य दोषवती प्रज्ञा स्वमूर्त्यज्ञेति मे मतिः ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेय़से ध्रुवम् |
१८ क
भीष्म उवाच:
आरम्भास्तस्य सिध्येरन्न च जातु पराभवेत् ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रिय़स्य च |
१९ क
भीष्म उवाच:
लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृत्तिमेव च |
२० क
भीष्म उवाच:
अप्रय़त्नेन पश्यामः केषाञ्चित्तत्स्वभावतः ||
२० ख
भीष्म उवाच:
प्रतिरूपधराः केचिद्दृश्यन्ते वुद्धिसत्तमाः |
२१ क
भीष्म उवाच:
विरूपेभ्योऽल्पवुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमम् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा |
२२ क
भीष्म उवाच:
शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम् ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिः |
२३ क
भीष्म उवाच:
आत्मप्रतिष्ठिता प्रज्ञा मम नास्ति ततोऽन्यथा ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
कर्मजं त्विह मन्येऽहं फलय़ोगं शुभाशुभम् |
२४ क
भीष्म उवाच:
कर्मणां विषय़ं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
यथा वेदय़ते कश्चिदोदनं वाय़सो वदन् |
२५ क
भीष्म उवाच:
एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम् |
२६ क
भीष्म उवाच:
तस्य स्तम्भो भवेद्वाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
स्वभावभाविनो भावान्सर्वानेवेह निश्चय़े |
२७ क
भीष्म उवाच:
वुध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम् |
२८ क
भीष्म उवाच:
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
निर्ममो निरहङ्कारो निरीहो मुक्तवन्धनः |
२९ क
भीष्म उवाच:
स्वस्थोऽव्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णस्य निराशिषः |
३० क
भीष्म उवाच:
नाय़ासो विद्यते शक्र पश्यतो लोकविद्यया ||
३० ख
भीष्म उवाच:
प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे |
३१ क
भीष्म उवाच:
द्वेष्टारं न च पश्यामि यो ममाद्य ममाय़ते ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
नोर्ध्वं नावाङ्न तिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामय़े |
३२ क
भीष्म उवाच:
न विज्ञाने न विज्ञेय़े नाज्ञाने शर्म विद्यते ||
३२ ख
शक्र उवाच:
येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यते |
३३ क
शक्र उवाच:
प्रव्रूहि तमुपाय़ं मे सम्यक्प्रह्राद पृच्छते ||
३३ ख
प्रह्राद उवाच:
आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तय़ा |
३४ क
प्रह्राद उवाच:
वृद्धशुश्रूषय़ा शक्र पुरुषो लभते महत् ||
३४ ख
प्रह्राद उवाच:
स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतः |
३५ क
प्रह्राद उवाच:
स्वभावादेव तत्सर्वं यत्किञ्चिदनुपश्यसि ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मय़मागमत् |
३६ क
भीष्म उवाच:
प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजय़त् ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः |
३७ क
भीष्म उवाच:
असुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम् ||
३७ ख