युधिष्ठिर उवाच:
आद्यन्तं सर्वभूतानां श्रोतुमिच्छामि कौरव |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवाय़ुर्युगे युगे ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ||
२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
यदि तेऽनुग्रहे वुद्धिरस्मास्विह सतां वर |
३ क
युधिष्ठिर उवाच:
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रव्रवीतु मे ||
३ ख
युधिष्ठिर उवाच:
पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् |
४ क
युधिष्ठिर उवाच:
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे वुद्धिरुत्तमा ||
४ ख
युधिष्ठिर उवाच:
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता |
५ क
युधिष्ठिर उवाच:
ततो भूय़स्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ||
५ ख
भीष्म उवाच:
अत्र ते वर्तय़िष्येऽहमितिहासं पुरातनम् |
६ क
भीष्म उवाच:
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय़ परिपृच्छते ||
६ ख
भीष्म उवाच:
अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा |
७ क
भीष्म उवाच:
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ||
७ ख
भीष्म उवाच:
कृष्णद्वैपाय़नं व्यासं पुत्रो वैय़ासकिः शुकः |
८ क
भीष्म उवाच:
पप्रच्छ सन्देहमिमं छिन्नधर्मार्थसंशय़म् ||
८ ख
भीष्म उवाच:
भूतग्रामस्य कर्तारं कालज्ञाने च निश्चय़म् |
९ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ||
९ ख
भीष्म उवाच:
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय़ पृच्छते |
१० क
भीष्म उवाच:
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
अनाद्यन्तमजं दिव्यमजरं ध्रुवमव्ययम् |
११ क
भीष्म उवाच:
अप्रतर्क्यमविज्ञेय़ं व्रह्माग्रे समवर्तत ||
११ ख
भीष्म उवाच:
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव; त्रिंशत्तु काष्ठा गणय़ेत्कलां ताम् |
१२ क
भीष्म उवाच:
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्तो; भागः कलाय़ा दशमश्च यः स्यात् ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
त्रिंशन्मुहूर्तश्च भवेदहश्च; रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता |
१३ क
भीष्म उवाच:
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंश; त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः |
१३ ख
भीष्म उवाच:
संवत्सरं द्वे अय़ने वदन्ति; सङ्ख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ||
१३ ग
भीष्म उवाच:
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके |
१४ क
भीष्म उवाच:
रात्रिः स्वप्नाय़ भूतानां चेष्टाय़ै कर्मणामहः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तय़ोः पुनः |
१५ क
भीष्म उवाच:
कृष्णोऽहः कर्मचेष्टाय़ां शुक्लः स्वप्नाय़ शर्वरी ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तय़ोः पुनः |
१६ क
भीष्म उवाच:
अहस्तत्रोदगय़नं रात्रिः स्याद्दक्षिणाय़नम् ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
ये ते रात्र्यहनी पूर्वे कीर्तिते दैवलौकिके |
१७ क
भीष्म उवाच:
तय़ोः सङ्ख्याय़ वर्षाग्रं व्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षपे ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
तेषां संवत्सराग्राणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः |
१८ क
भीष्म उवाच:
कृते त्रेताय़ुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् |
१९ क
भीष्म उवाच:
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु |
२० क
भीष्म उवाच:
एकापाय़ेन संय़ान्ति सहस्राणि शतानि च ||
२० ख
भीष्म उवाच:
एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारय़न्ति सनातनान् |
२१ क
भीष्म उवाच:
एतद्व्रह्मविदां तात विदितं व्रह्म शाश्वतम् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे |
२२ क
भीष्म उवाच:
नाधर्मेणागमः कश्चित्परस्तस्य प्रवर्तते ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते |
२३ क
भीष्म उवाच:
चौरिकानृतमाय़ाभिरधर्मश्चोपचीय़ते ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशताय़ुषः |
२४ क
भीष्म उवाच:
कृते त्रेतादिष्वेतेषां पादशो ह्रसते वय़ः ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
वेदवादाश्चानुय़ुगं ह्रसन्तीति च नः श्रुतम् |
२५ क
भीष्म उवाच:
आय़ूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
अन्ये कृतय़ुगे धर्मास्त्रेताय़ां द्वापरेऽपरे |
२६ क
भीष्म उवाच:
अन्ये कलिय़ुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
तपः परं कृतय़ुगे त्रेताय़ां ज्ञानमुत्तमम् |
२७ क
भीष्म उवाच:
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
एतां द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां कवय़ो विदुः |
२८ क
भीष्म उवाच:
सहस्रं परिवृत्तं तद्व्राह्मं दिवसमुच्यते ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
रात्रिस्तावत्तिथी व्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः |
२९ क
भीष्म उवाच:
प्रलय़ेऽध्यात्ममाविश्य सुप्त्वा सोऽन्ते विवुध्यते ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
सहस्रय़ुगपर्यन्तमहर्यद्व्रह्मणो विदुः |
३० क
भीष्म उवाच:
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ||
३० ख
भीष्म उवाच:
प्रतिवुद्धो विकुरुते व्रह्माक्षय़्यं क्षपाक्षय़े |
३१ क
भीष्म उवाच:
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
व्रह्म तेजोमय़ं शुक्रं यस्य सर्वमिदं जगत् |
३२ क
भीष्म उवाच:
एकस्य भूतं भूतस्य द्वय़ं स्थावरजङ्गमम् ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
अहर्मुखे विवुद्धः सन्सृजते विद्यया जगत् |
३३ क
भीष्म उवाच:
अग्र एव महाभूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
अभिभूय़ेह चार्चिष्मद्व्यसृजत्सप्त मानसान् |
३४ क
भीष्म उवाच:
दूरगं वहुधागामि प्रार्थनासंशय़ात्मकम् ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षय़ा |
३५ क
भीष्म उवाच:
आकाशं जाय़ते तस्मात्तस्य शव्दो गुणो मतः ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः |
३६ क
भीष्म उवाच:
वलवाञ्जाय़ते वाय़ुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
वाय़ोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् |
३७ क
भीष्म उवाच:
रोचिष्णु जाय़ते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
ज्योतिषोऽपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः |
३८ क
भीष्म उवाच:
अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिः पूर्वैषा सृष्टिरुच्यते ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् |
३९ क
भीष्म उवाच:
तेषां यावत्तिथं यद्यत्तत्तत्तावद्गुणं स्मृतम् ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्व्रूय़ुरनैपुणात् |
४० क
भीष्म उवाच:
पृथिव्यामेव तं विद्यादापो वाय़ुं च संश्रितम् ||
४० ख
भीष्म उवाच:
एते तु सप्त पुरुषा नानाविर्याः पृथक्पृथक् |
४१ क
भीष्म उवाच:
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य सर्वतः ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
ते समेत्य महात्मानमन्योन्यमभिसंश्रिताः |
४२ क
भीष्म उवाच:
शरीराश्रय़णं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
श्रय़णाच्छरीरं भवति मूर्तिमत्षोडशात्मकम् |
४३ क
भीष्म उवाच:
तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
सर्वभूतानि चादाय़ तपसश्चरणाय़ च |
४४ क
भीष्म उवाच:
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः |
४५ क
भीष्म उवाच:
अजो जनय़ते व्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् |
४६ क
भीष्म उवाच:
नरकिंनररक्षांसि वय़ःपशुमृगोरगान् |
४६ ख
भीष्म उवाच:
अव्ययं च व्ययं चैव द्वय़ं स्थावरजङ्गमम् ||
४६ ग
भीष्म उवाच:
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे |
४७ क
भीष्म उवाच:
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते |
४८ क
भीष्म उवाच:
अतो यन्मन्यते धाता तस्मात्तत्तस्य रोचते ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रिय़ार्थेषु मूर्तिषु |
४९ क
भीष्म उवाच:
विनिय़ोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ||
४९ ख