भीष्म उवाच:
इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम् |
१ क
भीष्म उवाच:
मोक्षधर्मार्थसंय़ुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ||
१ ख
शुक उवाच:
प्रजावाञ्श्रोत्रिय़ो यज्वा वृद्धः प्रज्ञोऽनसूय़कः |
२ क
शुक उवाच:
अनागतमनैतिह्यं कथं व्रह्माधिगच्छति ||
२ ख
शुक उवाच:
तपसा व्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधय़ा |
३ क
शुक उवाच:
साङ्ख्ये वा यदि वा योगे एतत्पृष्टोऽभिधत्स्व मे ||
३ ख
शुक उवाच:
मनसश्चेन्द्रिय़ाणां चाप्यैकाग्र्यं समवाप्यते |
४ क
शुक उवाच:
येनोपाय़ेन पुरुषैस्तच्च व्याख्यातुमर्हसि ||
४ ख
व्यास उवाच:
नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रिय़निग्रहात् |
५ क
व्यास उवाच:
नान्यत्र सर्वसन्त्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन ||
५ ख
व्यास उवाच:
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वय़म्भुवः |
६ क
व्यास उवाच:
भूय़िष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु ||
६ ख
व्यास उवाच:
भूमेर्देहो जलात्सारो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते |
७ क
व्यास उवाच:
प्राणापानाश्रय़ो वाय़ुः खेष्वाकाशं शरीरिणाम् ||
७ ख
व्यास उवाच:
क्रान्ते विष्णुर्वले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भुक्तमर्छति |
८ क
व्यास उवाच:
कर्णय़ोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वाय़ां वाक्सरस्वती ||
८ ख
व्यास उवाच:
कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी |
९ क
व्यास उवाच:
दर्शनानीन्द्रिय़ोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धय़े ||
९ ख
व्यास उवाच:
शव्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् |
१० क
व्यास उवाच:
इन्द्रिय़ाणि पृथक्त्वर्थान्मनसो दर्शय़न्त्युत ||
१० ख
व्यास उवाच:
इन्द्रिय़ाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः |
११ क
व्यास उवाच:
मनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदय़ाश्रितः ||
११ ख
व्यास उवाच:
इन्द्रिय़ाणां तथैवेषां सर्वेषामीश्वरं मनः |
१२ क
व्यास उवाच:
निय़मे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा ||
१२ ख
व्यास उवाच:
इन्द्रिय़ाणीन्द्रिय़ार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः |
१३ क
व्यास उवाच:
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ||
१३ ख
व्यास उवाच:
आश्रय़ो नास्ति सत्त्वस्य गुणशव्दो न चेतना |
१४ क
व्यास उवाच:
सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कदाचन ||
१४ ख
व्यास उवाच:
एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः |
१५ क
व्यास उवाच:
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ||
१५ ख
व्यास उवाच:
न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रिय़ैः |
१६ क
व्यास उवाच:
मनसा सम्प्रदीप्तेन महानात्मा प्रकाशते ||
१६ ख
व्यास उवाच:
अशव्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम् |
१७ क
व्यास उवाच:
अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रिय़म् ||
१७ ख
व्यास उवाच:
अव्यक्तं व्यक्तदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् |
१८ क
व्यास उवाच:
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते व्रह्मभूय़से ||
१८ ख
व्यास उवाच:
विद्याभिजनसम्पन्ने व्राह्मणे गवि हस्तिनि |
१९ क
व्यास उवाच:
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ||
१९ ख
व्यास उवाच:
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च |
२० क
व्यास उवाच:
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ||
२० ख
व्यास उवाच:
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि |
२१ क
व्यास उवाच:
यदा पश्यति भूतात्मा व्रह्म सम्पद्यते तदा ||
२१ ख
व्यास उवाच:
यावानात्मनि वेदात्मा तावानात्मा परात्मनि |
२२ क
व्यास उवाच:
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय़ कल्पते ||
२२ ख
व्यास उवाच:
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च |
२३ क
व्यास उवाच:
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ||
२३ ख
व्यास उवाच:
शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा |
२४ क
व्यास उवाच:
यथा गतिर्न दृश्येत तथैव सुमहात्मनः ||
२४ ख
व्यास उवाच:
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनि |
२५ क
व्यास उवाच:
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं न वेदेह कश्चन ||
२५ ख
व्यास उवाच:
न तदूर्ध्वं न तिर्यक्च नाधो न च तिरः पुनः |
२६ क
व्यास उवाच:
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव कश्चित्कुतश्चन ||
२६ ख
व्यास उवाच:
सर्वेऽन्तःस्था इमे लोका वाह्यमेषां न किञ्चन |
२७ क
व्यास उवाच:
यः सहस्रं समागच्छेद्यथा वाणो गुणच्युतः ||
२७ ख
व्यास उवाच:
नैवान्तं कारणस्येय़ाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः |
२८ क
व्यास उवाच:
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ||
२८ ख
व्यास उवाच:
सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् |
२९ क
व्यास उवाच:
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ||
२९ ख
व्यास उवाच:
तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् |
३० क
व्यास उवाच:
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ||
३० ख
व्यास उवाच:
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽय़मात्मनः |
३१ क
व्यास उवाच:
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं ह्यमृतमक्षरम् ||
३१ ख
व्यास उवाच:
नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि निय़तो वशी |
३२ क
व्यास उवाच:
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ||
३२ ख
व्यास उवाच:
हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संश्रय़ेण च |
३३ क
व्यास उवाच:
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः ||
३३ ख
व्यास उवाच:
हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम् |
३४ क
व्यास उवाच:
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ||
३४ ख