chevron_left शान्ति पर्व अध्याय २७७
युधिष्ठिर उवाच:
कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते ||
१ ख
भीष्म उवाच:
अत्र ते वर्तय़िष्यामि इतिहासं पुरातनम् |
२ क
भीष्म उवाच:
अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगराय़ानुपृच्छते ||
२ ख
सगर उवाच:
किं श्रेय़ः परमं व्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते |
३ क
सगर उवाच:
कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम् ||
३ ख
भीष्म उवाच:
एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदः |
४ क
भीष्म उवाच:
विवुध्य सम्पदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमव्रवीत् ||
४ ख
भीष्म उवाच:
सुखं मोक्षसुखं लोके न च लोकोऽवगच्छति |
५ क
भीष्म उवाच:
प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः ||
५ ख
भीष्म उवाच:
सक्तवुद्धिरशान्तात्मा न स शक्यश्चिकित्सितुम् |
६ क
भीष्म उवाच:
स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय़ कल्पते ||
६ ख
भीष्म उवाच:
स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम |
७ क
भीष्म उवाच:
सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता ||
७ ख
भीष्म उवाच:
सम्भाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च |
८ क
भीष्म उवाच:
समर्थाञ्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम् ||
८ ख
भीष्म उवाच:
भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् |
९ क
भीष्म उवाच:
ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वं परार्थमनुदृश्य च ||
९ ख
भीष्म उवाच:
सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम् |
१० क
भीष्म उवाच:
इन्द्रिय़ैरिन्द्रिय़ार्थांस्त्वमनुभूय़ यथाविधि ||
१० ख
भीष्म उवाच:
कृतकौतूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम् |
११ क
भीष्म उवाच:
उपपत्त्योपलव्धेषु लाभेषु च समो भव ||
११ ख
भीष्म उवाच:
एष तावत्समासेन तव सङ्कीर्तितो मय़ा |
१२ क
भीष्म उवाच:
मोक्षार्थो विस्तरेणापि भूय़ो वक्ष्यामि तच्छृणु ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
मुक्ता वीतभय़ा लोके चरन्ति सुखिनो नराः |
१३ क
भीष्म उवाच:
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशय़ः ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
आहारसञ्चय़ाश्चैव तथा कीटपिपीलिकाः |
१४ क
भीष्म उवाच:
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षवुद्धिना |
१५ क
भीष्म उवाच:
इमे मय़ा विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
स्वय़मुत्पद्यते जन्तुः स्वय़मेव विवर्धते |
१६ क
भीष्म उवाच:
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वय़मेवाधिगच्छति ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च सङ्ग्रहम् |
१७ क
भीष्म उवाच:
स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् |
१८ क
भीष्म उवाच:
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
स्वय़ं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा |
१९ क
भीष्म उवाच:
को हेतुः स्वजनं पोष्टुं रक्षितुं वादृढात्मनः ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव तव पश्यतः |
२० क
भीष्म उवाच:
कृतेऽपि यत्ने महति तत्र वोद्धव्यमात्मना ||
२० ख
भीष्म उवाच:
जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा |
२१ क
भीष्म उवाच:
असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
यदा मृतश्च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथञ्चन |
२२ क
भीष्म उवाच:
सुखितं दुःखितं वापि ननु वोद्धव्यमात्मना ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
मृते वा त्वय़ि जीवे वा यदि भोक्ष्यति वै जनः |
२३ क
भीष्म उवाच:
स्वकृतं ननु वुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः |
२४ क
भीष्म उवाच:
मोक्षे निवेशय़ मनो भूय़श्चाप्युपधारय़ ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
क्षुत्पिपासादय़ो भावा जिता यस्येह देहिनः |
२५ क
भीष्म उवाच:
क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्त्ववान्मुक्त एव सः ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगय़ाय़ां च यो नरः |
२६ क
भीष्म उवाच:
न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदा |
२७ क
भीष्म उवाच:
भोक्तव्यमिति यः खिन्नो दोषवुद्धिः स उच्यते ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तमेव पुनः पुनः |
२८ क
भीष्म उवाच:
यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
सम्भवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा |
२९ क
भीष्म उवाच:
यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु |
३० क
भीष्म उवाच:
प्रासादे मञ्चकस्थानं यः पश्यति स मुच्यते ||
३० ख
भीष्म उवाच:
मृत्युनाभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम् |
३१ क
भीष्म उवाच:
अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
यः पश्यति सुखी तुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते |
३२ क
भीष्म उवाच:
यश्चाप्यल्पेन सन्तुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति |
३३ क
भीष्म उवाच:
न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
पर्यङ्कशय़्या भूमिश्च समाने यस्य देहिनः |
३४ क
भीष्म उवाच:
शालय़श्च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
क्षौमं च कुशचीरं च कौशेय़ं वल्कलानि च |
३५ क
भीष्म उवाच:
आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति |
३६ क
भीष्म उवाच:
तथा च वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जय़ाजय़ौ |
३७ क
भीष्म उवाच:
इच्छाद्वेषौ भय़ोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां सञ्चय़ं तथा |
३८ क
भीष्म उवाच:
शरीरं दोषवहुलं दृष्ट्वा चेदं विमुच्यते ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
वलीपलितसंय़ोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च |
३९ क
भीष्म उवाच:
कुव्जभावं च जरय़ा यः पश्यति स मुच्यते ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा |
४० क
भीष्म उवाच:
वाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते ||
४० ख
भीष्म उवाच:
गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान् |
४१ क
भीष्म उवाच:
लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः |
४२ क
भीष्म उवाच:
ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा |
४३ क
भीष्म उवाच:
दुःखं चैव कुटुम्वार्थे यः पश्यति स मुच्यते ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च |
४४ क
भीष्म उवाच:
पश्यन्भूय़िष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजय़ेत् ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
शास्त्राल्लोकाच्च यो वुद्धः सर्वं पश्यति मानवः |
४५ क
भीष्म उवाच:
असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्त एव सः ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत् |
४६ क
भीष्म उवाच:
गार्हस्थ्ये यदि ते मोक्षे कृता वुद्धिरविक्लवा ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः |
४७ क
भीष्म उवाच:
मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालय़ामास च प्रजाः ||
४७ ख