वैशम्पाय़न उवाच:
तथैव सहदेवोऽपि धर्मराजेन पूजितः |
१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
महत्या सेनय़ा सार्धं प्रय़यौ दक्षिणां दिशम् ||
१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
स शूरसेनान्कार्त्स्न्येन पूर्वमेवाजय़त्प्रभुः |
२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
मत्स्यराजं च कौरव्यो वशे चक्रे वलाद्वली ||
२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाहवे |
३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
जिगाय़ करदं चैव स्वराज्ये संन्यवेशय़त् ||
३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम् |
४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तथैवापरमत्स्यांश्च व्यजय़त्स पटच्चरान् ||
४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
निषादभूमिं गोशृङ्गं पर्वतप्रवरं तथा |
५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तरसा व्यजय़द्धीमाञ्श्रेणिमन्तं च पार्थिवम् ||
५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नवराष्ट्रं विनिर्जित्य कुन्तिभोजमुपाद्रवत् |
६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रीतिपूर्वं च तस्यासौ प्रतिजग्राह शासनम् ||
६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततश्चर्मण्वतीकूले जम्भकस्यात्मजं नृपम् |
७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा ||
७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
चक्रे तत्र स सङ्ग्रामं सह भोजेन भारत |
८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स तमाजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखो यय़ौ ||
८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
करांस्तेभ्य उपादाय़ रत्नानि विविधानि च |
९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ततस्तैरेव सहितो नर्मदामभितो यय़ौ ||
९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्येन महता वृतौ |
१० क
वैशम्पाय़न उवाच:
जिगाय़ समरे वीरावाश्विनेय़ः प्रतापवान् ||
१० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो रत्नान्युपादाय़ पुरीं माहिष्मतीं यय़ौ |
११ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः ||
११ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान् |
१२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ततोऽस्य सुमहद्युद्धमासीद्भीरुभय़ङ्करम् ||
१२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सैन्यक्षय़करं चैव प्राणानां संशय़ाय़ च |
१३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
चक्रे तस्य हि साहाय़्यं भगवान्हव्यवाहनः ||
१३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो हय़ा रथा नागाः पुरुषाः कवचानि च |
१४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रदीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेववले तदा ||
१४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः सुसम्भ्रान्तमना वभूव कुरुनन्दनः |
१५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तोऽभूज्जनमेजय़ ||
१५ ख
जनमेजय़ उवाच:
किमर्थं भगवानग्निः प्रत्यमित्रोऽभवद्युधि |
१६ क
जनमेजय़ उवाच:
सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज ||
१६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तत्र माहिष्मतीवासी भगवान्हव्यवाहनः |
१७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
श्रूय़ते निगृहीतो वै पुरस्तात्पारदारिकः ||
१७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नीलस्य राज्ञः पूर्वेषामुपनीतश्च सोऽभवत् |
१८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तदा व्राह्मणरूपेण चरमाणो यदृच्छय़ा ||
१८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तं तु राजा यथाशास्त्रमन्वशाद्धार्मिकस्तदा |
१९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रजज्वाल ततः कोपाद्भगवान्हव्यवाहनः ||
१९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसा कविम् |
२० क
वैशम्पाय़न उवाच:
चक्रे प्रसादं च तदा तस्य राज्ञो विभावसुः ||
२० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
वरेण छन्दय़ामास तं नृपं स्विष्टकृत्तमः |
२१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अभय़ं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः ||
२१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः प्रभृति ये केचिदज्ञानात्तां पुरीं नृपाः |
२२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
जिगीषन्ति वलाद्राजंस्ते दह्यन्तीह वह्निना ||
२२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह |
२३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वभूवुरनभिग्राह्या योषितश्छन्दतः किल ||
२३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एवमग्निर्वरं प्रादात्स्त्रीणामप्रतिवारणे |
२४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स्वैरिण्यस्तत्र नार्यो हि यथेष्टं प्रचरन्त्युत ||
२४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
वर्जय़न्ति च राजानस्तद्राष्ट्रं पुरुषोत्तम |
२५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
भय़ादग्नेर्महाराज तदा प्रभृति सर्वदा ||
२५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भय़ार्दितम् |
२६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
परीतमग्निना राजन्नाकम्पत यथा गिरिः ||
२६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा सोऽव्रवीत्पावकं ततः |
२७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
त्वदर्थोऽय़ं समारम्भः कृष्णवर्त्मन्नमोऽस्तु ते ||
२७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
मुखं त्वमसि देवानां यज्ञस्त्वमसि पावक |
२८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
पावनात्पावकश्चासि वहनाद्धव्यवाहनः ||
२८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
वेदास्त्वदर्थं जाताश्च जातवेदास्ततो ह्यसि |
२९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यज्ञविघ्नमिमं कर्तुं नार्हस्त्वं हव्यवाहन ||
२९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एवमुक्त्वा तु माद्रेय़ः कुशैरास्तीर्य मेदिनीम् |
३० क
वैशम्पाय़न उवाच:
विधिवत्पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत् ||
३० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रमुखे सर्वसैन्यस्य भीतोद्विग्नस्य भारत |
३१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
न चैनमत्यगाद्वह्निर्वेलामिव महोदधिः ||
३१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तमभ्येत्य शनैर्वह्निरुवाच कुरुनन्दनम् |
३२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सहदेवं नृणां देवं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ||
३२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कौरव्य जिज्ञासेय़ं कृता मय़ा |
३३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वेद्मि सर्वमभिप्राय़ं तव धर्मसुतस्य च ||
३३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
मय़ा तु रक्षितव्येय़ं पुरी भरतसत्तम |
३४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यावद्राज्ञोऽस्य नीलस्य कुलवंशधरा इति |
३४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ईप्सितं तु करिष्यामि मनसस्तव पाण्डव ||
३४ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
तत उत्थाय़ हृष्टात्मा प्राञ्जलिः शिरसानतः |
३५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
पूजय़ामास माद्रेय़ः पावकं पुरुषर्षभः ||
३५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
पावके विनिवृत्ते तु नीलो राजाभ्ययात्तदा |
३६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम् ||
३६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य तम् |
३७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
माद्रीसुतस्ततः प्राय़ाद्विजय़ी दक्षिणां दिशम् ||
३७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
त्रैपुरं स वशे कृत्वा राजानममितौजसम् |
३८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
निजग्राह महावाहुस्तरसा पोतनेश्वरम् ||
३८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
आहृतिं कौशिकाचार्यं यत्नेन महता ततः |
३९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वशे चक्रे महावाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तथा ||
३९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सुराष्ट्रविषय़स्थश्च प्रेषय़ामास रुक्मिणे |
४० क
वैशम्पाय़न उवाच:
राज्ञे भोजकटस्थाय़ महामात्राय़ धीमते ||
४० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
भीष्मकाय़ स धर्मात्मा साक्षादिन्द्रसखाय़ वै |
४१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स चास्य ससुतो राजन्प्रतिजग्राह शासनम् ||
४१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रीतिपूर्वं महावाहुर्वासुदेवमवेक्ष्य च |
४२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः स रत्नान्यादाय़ पुनः प्राय़ाद्युधां पतिः ||
४२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः शूर्पारकं चैव गणं चोपकृताह्वय़म् |
४३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश्च महावलः ||
४३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सागरद्वीपवासांश्च नृपतीन्म्लेच्छय़ोनिजान् |
४४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
निषादान्पुरुषादांश्च कर्णप्रावरणानपि ||
४४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ये च कालमुखा नाम नरा राक्षसय़ोनय़ः |
४५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कृत्स्नं कोल्लगिरिं चैव मुरचीपत्तनं तथा ||
४५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
द्वीपं ताम्राह्वय़ं चैव पर्वतं रामकं तथा |
४६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तिमिङ्गिलं च नृपतिं वशे चक्रे महामतिः ||
४६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एकपादांश्च पुरुषान्केवलान्वनवासिनः |
४७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नगरीं सञ्जय़न्तीं च पिच्छण्डं करहाटकम् |
४७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापय़त् ||
४७ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
पाण्ड्यांश्च द्रविडांश्चैव सहितांश्चोड्रकेरलैः |
४८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अन्ध्रांस्तलवनांश्चैव कलिङ्गानोष्ट्रकर्णिकान् ||
४८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अन्ताखीं चैव रोमां च यवनानां पुरं तथा |
४९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापय़त् ||
४९ ख