chevron_left शान्ति पर्व अध्याय २९०
युधिष्ठिर उवाच:
सम्यक्त्वय़ाय़ं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
योगमार्गो यथान्याय़ं शिष्याय़ेह हितैषिणा ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
साङ्ख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रव्रूहि पृच्छते |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते ||
२ ख
भीष्म उवाच:
शृणु मे त्वमिदं शुद्धं साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् |
३ क
भीष्म उवाच:
विहितं यतिभिर्वुद्धैः कपिलादिभिरीश्वरैः ||
३ ख
भीष्म उवाच:
यस्मिन्न विभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ |
४ क
भीष्म उवाच:
गुणाश्च यस्मिन्वहवो दोषहानिश्च केवला ||
४ ख
भीष्म उवाच:
ज्ञानेन परिसङ्ख्याय़ सदोषान्विषय़ान्नृप |
५ क
भीष्म उवाच:
मानुषान्दुर्जय़ान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषय़ांस्तथा ||
५ ख
भीष्म उवाच:
राक्षसान्विषय़ाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषय़ांस्तथा |
६ क
भीष्म उवाच:
विषय़ानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषय़ांस्तथा ||
६ ख
भीष्म उवाच:
पितॄणां विषय़ाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप |
७ क
भीष्म उवाच:
सुपर्णविषय़ाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषय़ांस्तथा ||
७ ख
भीष्म उवाच:
राजर्षिविषय़ाञ्ज्ञात्वा व्रह्मर्षिविषय़ांस्तथा |
८ क
भीष्म उवाच:
आसुरान्विषय़ाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च ||
८ ख
भीष्म उवाच:
देवर्षिविषय़ाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान् |
९ क
भीष्म उवाच:
विषय़ांश्च प्रजेशानां व्रह्मणो विषय़ांस्तथा ||
९ ख
भीष्म उवाच:
आय़ुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय़ तत्त्वतः |
१० क
भीष्म उवाच:
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय़ वदतां वर ||
१० ख
भीष्म उवाच:
प्राप्ते काले च यद्दुःखं पततां विषय़ैषिणाम् |
११ क
भीष्म उवाच:
तिर्यक्च पततां दुःखं पततां नरके च यत् ||
११ ख
भीष्म उवाच:
स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत |
१२ क
भीष्म उवाच:
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
ज्ञानय़ोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप |
१३ क
भीष्म उवाच:
साङ्ख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा |
१४ क
भीष्म उवाच:
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा वुद्धिं सप्तगुणां तथा ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा मनः पञ्चगुणं तथा |
१५ क
भीष्म उवाच:
वुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं महत् ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुनः |
१६ क
भीष्म उवाच:
मार्गं विज्ञाय़ तत्त्वेन प्रलय़े प्रेक्षणं तथा ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः कारणैर्भाविताः शुभैः |
१७ क
भीष्म उवाच:
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इह नभः परम् ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
रूपेण दृष्टिं संय़ुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च |
१८ क
भीष्म उवाच:
शव्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेषु च ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
तनुं स्पर्शे तथा सक्तां वाय़ुं नभसि चाश्रितम् |
१९ क
भीष्म उवाच:
मोहं तमसि संसक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम् ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
विष्णुं क्रान्ते वले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् |
२० क
भीष्म उवाच:
अप्सु देवीं तथा सक्तामपस्तेजसि चाश्रिताः ||
२० ख
भीष्म उवाच:
तेजो वाय़ौ तु संसक्तं वाय़ुं नभसि चाश्रितम् |
२१ क
भीष्म उवाच:
नभो महति संय़ुक्तं महद्वुद्धौ च संश्रितम् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
वुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि चाश्रितम् |
२२ क
भीष्म उवाच:
रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
सक्तमात्मानमीशे च देवे नाराय़णे तथा |
२३ क
भीष्म उवाच:
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित् ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
ज्ञात्वा सत्त्वय़ुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः |
२४ क
भीष्म उवाच:
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा वै देहमाश्रिते ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते |
२५ क
भीष्म उवाच:
द्वितीय़ं कर्म विज्ञाय़ नृपते विषय़ैषिणाम् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
इन्द्रिय़ाणीन्द्रिय़ार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान् |
२६ क
भीष्म उवाच:
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
अवाक्चैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः |
२७ क
भीष्म उवाच:
सप्त वातांस्तथा शेषान्सप्तधा विधिवत्पुनः ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्च सुवहून्वरान् |
२८ क
भीष्म उवाच:
सप्तर्षींश्च वहूञ्ज्ञात्वा राजर्षींश्च परन्तप ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
सुरर्षीन्महतश्चान्यान्महर्षीन्सूर्यसंनिभान् |
२९ क
भीष्म उवाच:
ऐश्वर्याच्च्याविताञ्ज्ञात्वा कालेन महता नृप ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
महतां भूतसङ्घानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव |
३० क
भीष्म उवाच:
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मणाम् ||
३० ख
भीष्म उवाच:
वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षय़े |
३१ क
भीष्म उवाच:
योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने |
३२ क
भीष्म उवाच:
श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
शुक्रशोणितसङ्घाते मज्जास्नाय़ुपरिग्रहे |
३३ क
भीष्म उवाच:
सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
विज्ञाय़ाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप |
३४ क
भीष्म उवाच:
तामसानां च जन्तूनां रमणीय़ावृतात्मनाम् ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ |
३५ क
भीष्म उवाच:
गर्हितं महतामर्थे साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा |
३६ क
भीष्म उवाच:
ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
द्वन्द्वानां विप्रय़ोगं च विज्ञाय़ कृपणं नृप |
३७ क
भीष्म उवाच:
अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
वाल्ये मोहं च विज्ञाय़ क्षय़ं देहस्य चाशुभम् |
३८ क
भीष्म उवाच:
रागे मोहे च सम्प्राप्ते क्वचित्सत्त्वं समाश्रितम् ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षवुद्धिं समाश्रितः |
३९ क
भीष्म उवाच:
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय़ श्रुतिपूर्वकम् ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
वहुमानमलव्धेषु लव्धे मध्यस्थतां पुनः |
४० क
भीष्म उवाच:
विषय़ाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय़ नृपते पुनः ||
४० ख
भीष्म उवाच:
गतासूनां च कौन्तेय़ देहान्दृष्ट्वा तथाशुभान् |
४१ क
भीष्म उवाच:
वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय़ भारत ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
व्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् |
४२ क
भीष्म उवाच:
सुरापाने च सक्तानां व्राह्मणानां दुरात्मनाम् |
४२ ख
भीष्म उवाच:
गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय़ चाशुभाम् ||
४२ ग
भीष्म उवाच:
जननीषु च वर्तन्ते ये न सम्यग्युधिष्ठिर |
४३ क
भीष्म उवाच:
सदेवकेषु लोकेषु ये न वर्तन्ति मानवाः ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
तेन ज्ञानेन विज्ञाय़ गतिं चाशुभकर्मणाम् |
४४ क
भीष्म उवाच:
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय़ गतय़ः पृथक् ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा |
४५ क
भीष्म उवाच:
क्षय़ं संवत्सराणां च मासानां प्रक्षय़ं तथा ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
पक्षक्षय़ं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च सङ्क्षय़म् |
४६ क
भीष्म उवाच:
क्षय़ं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षय़ं तेषां तथा पुनः |
४७ क
भीष्म उवाच:
क्षय़ं धनानां च तथा पुनर्वृद्धिं तथैव च ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
संय़ोगानां क्षय़ं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः |
४८ क
भीष्म उवाच:
क्षय़ं च दृष्ट्वा शैलानां क्षय़ं च सरितां तथा ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
वर्णानां च क्षय़ं दृष्ट्वा क्षय़ान्तं च पुनः पुनः |
४९ क
भीष्म उवाच:
जरामृत्युं तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः |
५० क