chevron_left शान्ति पर्व अध्याय २९१
युधिष्ठिर उवाच:
किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
किं च तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
अक्षरक्षरय़ोर्व्यक्तिमिच्छाम्यरिनिषूदन |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
उपलव्धुं महावाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ||
२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः |
३ क
युधिष्ठिर उवाच:
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ||
३ ख
युधिष्ठिर उवाच:
शेषमल्पं दिनानां ते दक्षिणाय़नभास्करे |
४ क
युधिष्ठिर उवाच:
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ||
४ ख
युधिष्ठिर उवाच:
त्वय़ि प्रतिगते श्रेय़ः कुतः श्रोष्यामहे वय़म् |
५ क
युधिष्ठिर उवाच:
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानद्रव्येण दीप्यसे ||
५ ख
युधिष्ठिर उवाच:
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह |
६ क
युधिष्ठिर उवाच:
न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
अत्र ते वर्तय़िष्येऽहमितिहासं पुरातनम् |
७ क
भीष्म उवाच:
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ||
७ ख
भीष्म उवाच:
वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् |
८ क
भीष्म उवाच:
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेय़सं परम् ||
८ ख
भीष्म उवाच:
परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चय़म् |
९ क
भीष्म उवाच:
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ||
९ ख
भीष्म उवाच:
स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्वणम् |
१० क
भीष्म उवाच:
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ||
१० ख
भीष्म उवाच:
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं व्रह्म सनातनम् |
११ क
भीष्म उवाच:
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः ||
११ ख
भीष्म उवाच:
यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् |
१२ क
भीष्म उवाच:
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामय़म् ||
१२ ख
वसिष्ठ उवाच:
श्रूय़तां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् |
१३ क
वसिष्ठ उवाच:
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ||
१३ ख
वसिष्ठ उवाच:
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम् |
१४ क
वसिष्ठ उवाच:
दशकल्पशतावृत्तं तदहर्व्राह्ममुच्यते |
१४ ख
वसिष्ठ उवाच:
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिवुध्यते ||
१४ ग
वसिष्ठ उवाच:
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम् |
१५ क
वसिष्ठ उवाच:
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शम्भुः स्वय़म्भुवः |
१५ ख
वसिष्ठ उवाच:
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् ||
१५ ग
वसिष्ठ उवाच:
सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् |
१६ क
वसिष्ठ उवाच:
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ||
१६ ख
वसिष्ठ उवाच:
हिरण्यगर्भो भगवानेष वुद्धिरिति स्मृतः |
१७ क
वसिष्ठ उवाच:
महानिति च योगेषु विरिञ्च इति चाप्युत ||
१७ ख
वसिष्ठ उवाच:
साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्वहुधात्मकः |
१८ क
वसिष्ठ उवाच:
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ||
१८ ख
वसिष्ठ उवाच:
वृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यमात्मना |
१९ क
वसिष्ठ उवाच:
तथैव वहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ||
१९ ख
वसिष्ठ उवाच:
एष वै विक्रिय़ापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना |
२० क
वसिष्ठ उवाच:
अहङ्कारं महातेजाः प्रजापतिमहङ्कृतम् ||
२० ख
वसिष्ठ उवाच:
अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् |
२१ क
वसिष्ठ उवाच:
महान्तं चाप्यहङ्कारमविद्यासर्गमेव च ||
२१ ख
वसिष्ठ उवाच:
अविधिश्च विधिश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः |
२२ क
वसिष्ठ उवाच:
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ||
२२ ख
वसिष्ठ उवाच:
भूतसर्गमहङ्कारात्तृतीय़ं विद्धि पार्थिव |
२३ क
वसिष्ठ उवाच:
अहङ्कारेषु भूतेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ||
२३ ख
वसिष्ठ उवाच:
वाय़ुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा |
२४ क
वसिष्ठ उवाच:
शव्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ||
२४ ख
वसिष्ठ उवाच:
एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशय़म् |
२५ क
वसिष्ठ उवाच:
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत् ||
२५ ख
वसिष्ठ उवाच:
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् |
२६ क
वसिष्ठ उवाच:
वाक्च हस्तौ च पादौ च पाय़ुर्मेढ्रं तथैव च ||
२६ ख
वसिष्ठ उवाच:
वुद्धीन्द्रिय़ाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रिय़ाणि च |
२७ क
वसिष्ठ उवाच:
सम्भूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ||
२७ ख
वसिष्ठ उवाच:
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्तते |
२८ क
वसिष्ठ उवाच:
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति व्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ||
२८ ख
वसिष्ठ उवाच:
एतद्देहं समाख्यातं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु |
२९ क
वसिष्ठ उवाच:
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ||
२९ ख
वसिष्ठ उवाच:
सय़क्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे |
३० क
वसिष्ठ उवाच:
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ||
३० ख
वसिष्ठ उवाच:
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके |
३१ क
वसिष्ठ उवाच:
शुनि श्वपाके वैणेय़े सचण्डाले सपुल्कसे ||
३१ ख
वसिष्ठ उवाच:
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह |
३२ क
वसिष्ठ उवाच:
यच्च मूर्तिमय़ं किञ्चित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ||
३२ ख
वसिष्ठ उवाच:
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चय़ः |
३३ क
वसिष्ठ उवाच:
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम ||
३३ ख
वसिष्ठ उवाच:
कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसञ्ज्ञकम् |
३४ क
वसिष्ठ उवाच:
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ||
३४ ख
वसिष्ठ उवाच:
एतदक्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् |
३५ क
वसिष्ठ उवाच:
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसञ्ज्ञकम् ||
३५ ख
वसिष्ठ उवाच:
महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् |
३६ क
वसिष्ठ उवाच:
कथितं ते महाराज यस्मान्नावर्तते पुनः ||
३६ ख
वसिष्ठ उवाच:
पञ्चविंशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसञ्ज्ञकः |
३७ क
वसिष्ठ उवाच:
तत्त्वसंश्रय़णादेतत्तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ||
३७ ख
वसिष्ठ उवाच:
यदमूर्त्यसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति |
३८ क
वसिष्ठ उवाच:
चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ||
३८ ख
वसिष्ठ उवाच:
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वातिष्ठतेऽऽत्मवान् |
३९ क
वसिष्ठ उवाच:
चेतय़ंश्चेतनो नित्यः सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ||
३९ ख
वसिष्ठ उवाच:
सर्गप्रलय़धर्मिण्या असर्गप्रलय़ात्मकः |
४० क
वसिष्ठ उवाच:
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसञ्ज्ञकः ||
४० ख
वसिष्ठ उवाच:
एवमेष महानात्मा सर्गप्रलय़कोविदः |
४१ क
वसिष्ठ उवाच:
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यवुद्धिमान् ||
४१ ख
वसिष्ठ उवाच:
तमःसत्त्वरजोय़ुक्तस्तासु तास्विह योनिषु |
४२ क
वसिष्ठ उवाच:
लीय़तेऽप्रतिवुद्धत्वादवुद्धजनसेवनात् ||
४२ ख
वसिष्ठ उवाच:
सहवासो निवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते |
४३ क
वसिष्ठ उवाच:
योऽहं सोऽहमिति ह्युक्त्वा गुणाननु निवर्तते ||
४३ ख
वसिष्ठ उवाच:
तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते |
४४ क
वसिष्ठ उवाच:
रजसा राजसांश्चैव सात्त्विकान्सत्त्वसंश्रय़ात् ||
४४ ख
वसिष्ठ उवाच:
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु |
४५ क
वसिष्ठ उवाच:
सर्वाण्येतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि वै ||
४५ ख
वसिष्ठ उवाच:
तामसा निरय़ं यान्ति राजसा मानुषांस्तथा |
४६ क
वसिष्ठ उवाच:
सात्त्विका देवलोकाय़ गच्छन्ति सुखभागिनः ||
४६ ख
वसिष्ठ उवाच:
निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुय़ात् |
४७ क
वसिष्ठ उवाच:
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ||
४७ ख
वसिष्ठ उवाच:
एवमव्यक्तविषय़ं क्षरमाहुर्मनीषिणः |
४८ क
वसिष्ठ उवाच:
पञ्चविंशतिमो योऽय़ं ज्ञानादेव प्रवर्तते ||
४८ ख