सञ्जय़ उवाच:
ततस्तेष्वपय़ातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः |
१ क
सञ्जय़ उवाच:
तं ह्रदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत् ||
१ ख
सञ्जय़ उवाच:
आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपाय़नह्रदम् |
२ क
सञ्जय़ उवाच:
स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशय़म् |
२ ख
सञ्जय़ उवाच:
वासुदेवमिदं वाक्यमव्रवीत्कुरुनन्दनः ||
२ ग
सञ्जय़ उवाच:
पश्येमां धार्तराष्ट्रेण माय़ामप्सु प्रय़ोजिताम् |
३ क
सञ्जय़ उवाच:
विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भय़म् ||
३ ख
सञ्जय़ उवाच:
दैवीं माय़ामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम् |
४ क
सञ्जय़ उवाच:
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन्विमोक्ष्यते ||
४ ख
सञ्जय़ उवाच:
यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वय़म् |
५ क
सञ्जय़ उवाच:
तथाप्येनं हतं युद्धे लोको द्रक्ष्यति माधव ||
५ ख
श्रीवासुदेव उवाच:
माय़ाविन इमां माय़ां माय़या जहि भारत |
६ क
श्रीवासुदेव उवाच:
माय़ावी माय़या वध्यः सत्यमेतद्युधिष्ठिर ||
६ ख
श्रीवासुदेव उवाच:
क्रिय़ाभ्युपाय़ैर्वहुलैर्माय़ामप्सु प्रय़ोज्य ह |
७ क
श्रीवासुदेव उवाच:
जहि त्वं भरतश्रेष्ठ पापात्मानं सुय़ोधनम् ||
७ ख
श्रीवासुदेव उवाच:
क्रिय़ाभ्युपाय़ैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः |
८ क
श्रीवासुदेव उवाच:
क्रिय़ाभ्युपाय़ैर्वहुभिर्वलिर्वद्धो महात्मना ||
८ ख
श्रीवासुदेव उवाच:
क्रिय़ाभ्युपाय़ैः पूर्वं हि हिरण्याक्षो महासुरः |
९ क
श्रीवासुदेव उवाच:
हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिय़यैव निषूदितौ |
९ ख
श्रीवासुदेव उवाच:
वृत्रश्च निहतो राजन्क्रिय़यैव न संशय़ः ||
९ ग
श्रीवासुदेव उवाच:
तथा पौलस्त्यतनय़ो रावणो नाम राक्षसः |
१० क
श्रीवासुदेव उवाच:
रामेण निहतो राजन्सानुवन्धः सहानुगः |
१० ख
श्रीवासुदेव उवाच:
क्रिय़या योगमास्थाय़ तथा त्वमपि विक्रम ||
१० ग
श्रीवासुदेव उवाच:
क्रिय़ाभ्युपाय़ैर्निहतो मय़ा राजन्पुरातने |
११ क
श्रीवासुदेव उवाच:
तारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान् ||
११ ख
श्रीवासुदेव उवाच:
वातापिरिल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो |
१२ क
श्रीवासुदेव उवाच:
सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिय़यैव निषूदितौ ||
१२ ख
श्रीवासुदेव उवाच:
क्रिय़ाभ्युपाय़ैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो |
१३ क
श्रीवासुदेव उवाच:
क्रिय़ा वलवती राजन्नान्यत्किञ्चिद्युधिष्ठिर ||
१३ ख
श्रीवासुदेव उवाच:
दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा |
१४ क
श्रीवासुदेव उवाच:
क्रिय़ाभ्युपाय़ैर्निहताः क्रिय़ां तस्मात्समाचर ||
१४ ख
सञ्जय़ उवाच:
इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः |
१५ क
सञ्जय़ उवाच:
जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महावलम् |
१५ ख
सञ्जय़ उवाच:
अभ्यभाषत कौन्तेय़ः प्रहसन्निव भारत ||
१५ ग
सञ्जय़ उवाच:
सुय़ोधन किमर्थोऽय़मारम्भोऽप्सु कृतस्त्वय़ा |
१६ क
सञ्जय़ उवाच:
सर्वं क्षत्रं घातय़ित्वा स्वकुलं च विशां पते ||
१६ ख
सञ्जय़ उवाच:
जलाशय़ं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छञ्जीवितमात्मनः |
१७ क
सञ्जय़ उवाच:
उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व सहास्माभिः सुय़ोधन ||
१७ ख
सञ्जय़ उवाच:
स च दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः |
१८ क
सञ्जय़ उवाच:
यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्व्यवस्थितः ||
१८ ख
सञ्जय़ उवाच:
सर्वे त्वां शूर इत्येव जना जल्पन्ति संसदि |
१९ क
सञ्जय़ उवाच:
व्यर्थं तद्भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशाय़िनः ||
१९ ख
सञ्जय़ उवाच:
उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व क्षत्रिय़ोऽसि कुलोद्भवः |
२० क
सञ्जय़ उवाच:
कौरवेय़ो विशेषेण कुले जन्म च संस्मर ||
२० ख
सञ्जय़ उवाच:
स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ्जन्म चात्मनः |
२१ क
सञ्जय़ उवाच:
युद्धाद्भीतस्ततस्तोय़ं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि ||
२१ ख
सञ्जय़ उवाच:
अय़ुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः |
२२ क
सञ्जय़ उवाच:
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं रणे राजन्पलाय़नम् ||
२२ ख
सञ्जय़ उवाच:
कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुः |
२३ क
सञ्जय़ उवाच:
इमान्निपतितान्दृष्ट्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंस्तथा ||
२३ ख
सञ्जय़ उवाच:
सम्वन्धिनो वय़स्यांश्च मातुलान्वान्धवांस्तथा |
२४ क
सञ्जय़ उवाच:
घातय़ित्वा कथं तात ह्रदे तिष्ठसि साम्प्रतम् ||
२४ ख
सञ्जय़ उवाच:
शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्या वदसि भारत |
२५ क
सञ्जय़ उवाच:
शूरोऽहमिति दुर्वुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः ||
२५ ख
सञ्जय़ उवाच:
न हि शूराः पलाय़न्ते शत्रून्दृष्ट्वा कथञ्चन |
२६ क
सञ्जय़ उवाच:
व्रूहि वा त्वं यय़ा धृत्या शूर त्यजसि सङ्गरम् ||
२६ ख
सञ्जय़ उवाच:
स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय़ भय़मात्मनः |
२७ क
सञ्जय़ उवाच:
घातय़ित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुय़ोधन ||
२७ ख
सञ्जय़ उवाच:
नेदानीं जीविते वुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षय़ा |
२८ क
सञ्जय़ उवाच:
क्षत्रधर्ममपाश्रित्य त्वद्विधेन सुय़ोधन ||
२८ ख
सञ्जय़ उवाच:
यत्तत्कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौवलम् |
२९ क
सञ्जय़ उवाच:
अमर्त्य इव संमोहात्त्वमात्मानं न वुद्धवान् ||
२९ ख
सञ्जय़ उवाच:
तत्पापं सुमहत्कृत्वा प्रतिय़ुध्यस्व भारत |
३० क
सञ्जय़ उवाच:
कथं हि त्वद्विधो मोहाद्रोचय़ेत पलाय़नम् ||
३० ख
सञ्जय़ उवाच:
क्व ते तत्पौरुषं यातं क्व च मानः सुय़ोधन |
३१ क
सञ्जय़ उवाच:
क्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत् ||
३१ ख
सञ्जय़ उवाच:
क्व ते कृतास्त्रता याता किं च शेषे जलाशय़े |
३२ क
सञ्जय़ उवाच:
स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत ||
३२ ख
सञ्जय़ उवाच:
अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् |
३३ क
सञ्जय़ उवाच:
अथ वा निहतोऽस्माभिर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत ||
३३ ख
सञ्जय़ उवाच:
एष ते प्रथमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मना |
३४ क
सञ्जय़ उवाच:
तं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ ||
३४ ख
दुर्योधन उवाच:
नैतच्चित्रं महाराज यद्भीः प्राणिनमाविशेत् |
३५ क
दुर्योधन उवाच:
न च प्राणभय़ाद्भीतो व्यपय़ातोऽस्मि भारत ||
३५ ख
दुर्योधन उवाच:
अरथश्चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिः |
३६ क
दुर्योधन उवाच:
एकश्चाप्यगणः सङ्ख्ये प्रत्याश्वासमरोचय़म् ||
३६ ख
दुर्योधन उवाच:
न प्राणहेतोर्न भय़ान्न विषादाद्विशां पते |
३७ क
दुर्योधन उवाच:
इदमम्भः प्रविष्टोऽस्मि श्रमात्त्विदमनुष्ठितम् ||
३७ ख
दुर्योधन उवाच:
त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय़ ये चाप्यनुगतास्तव |
३८ क
दुर्योधन उवाच:
अहमुत्थाय़ वः सर्वान्प्रतिय़ोत्स्यामि संय़ुगे ||
३८ ख
युधिष्ठिर उवाच:
आश्वस्ता एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगय़ामहे |
३९ क
युधिष्ठिर उवाच:
तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुय़ोधन ||
३९ ख
युधिष्ठिर उवाच:
हत्वा वा समरे पार्थान्स्फीतं राज्यमवाप्नुहि |
४० क
युधिष्ठिर उवाच:
निहतो वा रणेऽस्माभिर्वीरलोकमवाप्स्यसि ||
४० ख
दुर्योधन उवाच:
यदर्थं राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन |
४१ क
दुर्योधन उवाच:
त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर ||
४१ ख
दुर्योधन उवाच:
क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रिय़पुङ्गवाम् |
४२ क
दुर्योधन उवाच:
नाभ्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम् ||
४२ ख
दुर्योधन उवाच:
अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर |
४३ क
दुर्योधन उवाच:
भङ्क्त्वा पाञ्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ ||
४३ ख
दुर्योधन उवाच:
न त्विदानीमहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित् |
४४ क
दुर्योधन उवाच:
द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे ||
४४ ख
दुर्योधन उवाच:
अस्त्विदानीमिय़ं राजन्केवला पृथिवी तव |
४५ क
दुर्योधन उवाच:
असहाय़ो हि को राजा राज्यमिच्छेत्प्रशासितुम् ||
४५ ख
दुर्योधन उवाच:
सुहृदस्तादृशान्हित्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि |
४६ क
दुर्योधन उवाच:
भवद्भिश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ||
४६ ख
दुर्योधन उवाच:
अहं वनं गमिष्यामि ह्यजिनैः प्रतिवासितः |
४७ क
दुर्योधन उवाच:
रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत ||
४७ ख
दुर्योधन उवाच:
हतवान्धवभूय़िष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा |
४८ क
दुर्योधन उवाच:
एषा ते पृथिवी राजन्भुङ्क्ष्वैनां विगतज्वरः ||
४८ ख