युधिष्ठिर उवाच:
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
कः प्राप्तो विनय़ं वुद्ध्या मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
संन्यस्यते यथात्माय़ं संन्यस्तात्मा यथा च यः |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे व्रूहि पितामह ||
२ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
३ क
भीष्म उवाच:
जनकस्य च संवादं सुलभाय़ाश्च भारत ||
३ ख
भीष्म उवाच:
संन्यासफलिकः कश्चिद्वभूव नृपतिः पुरा |
४ क
भीष्म उवाच:
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतागमः |
५ क
भीष्म उवाच:
इन्द्रिय़ाणि समाधाय़ शशास वसुधामिमाम् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् |
६ क
भीष्म उवाच:
लोकेषु स्पृहय़न्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर ||
६ ख
भीष्म उवाच:
अथ धर्मय़ुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता |
७ क
भीष्म उवाच:
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ||
७ ख
भीष्म उवाच:
तय़ा जगदिदं सर्वमटन्त्या मिथिलेश्वरः |
८ क
भीष्म उवाच:
तत्र तत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ||
८ ख
भीष्म उवाच:
सा सुसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशय़ा |
९ क
भीष्म उवाच:
दर्शने जातसङ्कल्पा जनकस्य वभूव ह ||
९ ख
भीष्म उवाच:
ततः सा विप्रहाय़ाथ पूर्वरूपं हि योगतः |
१० क
भीष्म उवाच:
अविभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
चक्षुर्निमेषमात्रेण लघ्वस्त्रगतिगामिनी |
११ क
भीष्म उवाच:
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा ||
११ ख
भीष्म उवाच:
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसङ्कुलाम् |
१२ क
भीष्म उवाच:
भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस्तथा |
१३ क
भीष्म उवाच:
केय़ं कस्य कुतो वेति वभूवागतविस्मय़ः ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
ततोऽस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् |
१४ क
भीष्म उवाच:
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पय़त् ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर्वृतम् |
१५ क
भीष्म उवाच:
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदय़ामास भिक्षुकी ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशय़ा |
१६ क
भीष्म उवाच:
सत्त्वं सत्त्वेन योगज्ञा प्रविवेश महीपते ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
नेत्राभ्यां नेत्रय़ोरस्य रश्मीन्संय़ोज्य रश्मिभिः |
१७ क
भीष्म उवाच:
सा स्म सञ्चोदय़िष्यन्तं योगवन्धैर्ववन्ध ह ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
जनकोऽप्युत्स्मय़न्राजा भावमस्या विशेषय़न् |
१८ क
भीष्म उवाच:
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तमः ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूय़तामय़म् |
१९ क
भीष्म उवाच:
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्ताय़ाश्च त्रिदण्डके ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
भगवत्याः क्व चर्येय़ं कृता क्व च गमिष्यसि |
२० क
भीष्म उवाच:
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महीपतिः ||
२० ख
भीष्म उवाच:
श्रुते वय़सि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते |
२१ क
भीष्म उवाच:
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं सत्समागमे ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः |
२२ क
भीष्म उवाच:
स त्वां संमन्तुमिच्छामि मानार्हासि मता हि मे ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
यस्माच्चैतन्मय़ा प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा |
२३ क
भीष्म उवाच:
यस्य नान्यः प्रवक्तास्ति मोक्षे तमपि मे शृणु ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
पाराशर्यसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः |
२४ क
भीष्म उवाच:
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
साङ्ख्यज्ञाने तथा योगे महीपालविधौ तथा |
२५ क
भीष्म उवाच:
त्रिविधे मोक्षधर्मेऽस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशय़ः ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन् |
२६ क
भीष्म उवाच:
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मय़ि सुखोषितः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः |
२७ क
भीष्म उवाच:
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्विचालितः ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
सोऽहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् |
२८ क
भीष्म उवाच:
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः |
२९ क
भीष्म उवाच:
ज्ञानादेव च वैराग्यं जाय़ते येन मुच्यते ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् |
३० क
भीष्म उवाच:
महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय़ सा सिद्धिर्या वय़ोतिगा ||
३० ख
भीष्म उवाच:
सेय़ं परमिका वुद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मय़ा |
३१ क
भीष्म उवाच:
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
यथा क्षेत्रं मृदूभूतमद्भिराप्लावितं तथा |
३२ क
भीष्म उवाच:
जनय़त्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम् ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
यथा चोत्तापितं वीजं कपाले यत्र तत्र वा |
३३ क
भीष्म उवाच:
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमवीजत्वान्न जाय़ते ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
तद्वद्भगवता तेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा |
३४ क
भीष्म उवाच:
ज्ञानं कृतमवीजं मे विषय़ेषु न जाय़ते ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
नाभिषज्जति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे |
३५ क
भीष्म उवाच:
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागदोषय़ोः ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
यश्च मे दक्षिणं वाहुं चन्दनेन समुक्षय़ेत् |
३६ क
भीष्म उवाच:
सव्यं वास्या च यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः |
३७ क
भीष्म उवाच:
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर्महर्षिभिः |
३८ क
भीष्म उवाच:
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः |
३९ क
भीष्म उवाच:
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतय़ः सूक्ष्मदर्शिनः ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
प्रहाय़ोभय़मप्येतज्ज्ञानं कर्म च केवलम् |
४० क
भीष्म उवाच:
तृतीय़ेय़ं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ||
४० ख
भीष्म उवाच:
यमे च निय़मे चैव द्वेषे कामे परिग्रहे |
४१ क
भीष्म उवाच:
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्विभिः ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् |
४२ क
भीष्म उवाच:
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्यचित् |
४३ क
भीष्म उवाच:
तत्तदालम्वते द्रव्यं सर्वः स्वे स्वे परिग्रहे ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरम् |
४४ क
भीष्म उवाच:
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनि |
४५ क
भीष्म उवाच:
राजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन हेतुना ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् |
४६ क
भीष्म उवाच:
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
काषाय़धारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टव्धः कमण्डलुः |
४७ क
भीष्म उवाच:
लिङ्गान्यत्यर्थमेतानि न मोक्षाय़ेति मे मतिः ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् |
४८ क
भीष्म उवाच:
निर्मोक्षाय़ेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः |
४९ क
भीष्म उवाच:
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
आकिञ्चन्ये न मोक्षोऽस्ति कैञ्चन्ये नास्ति वन्धनम् |
५० क
भीष्म उवाच:
कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते ||
५० ख