भीष्म उवाच:
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चय़ः |
१ क
भीष्म उवाच:
आत्मनात्मानमास्थाय़ दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ||
१ ख
भीष्म उवाच:
कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्राय़ादुदङ्मुखः |
२ क
भीष्म उवाच:
शैशिरं गिरिमुद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः ||
२ ख
भीष्म उवाच:
एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तदा |
३ क
भीष्म उवाच:
हिमवन्तमिय़ाद्द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम् ||
३ ख
भीष्म उवाच:
तमप्सरोगणाकीर्णं गीतस्वननिनादितम् |
४ क
भीष्म उवाच:
किंनराणां समूहैश्च भृङ्गराजैस्तथैव च ||
४ ख
भीष्म उवाच:
मद्गुभिः खञ्जरीटैश्च विचित्रैर्जीवजीवकैः |
५ क
भीष्म उवाच:
चित्रवर्णैर्मय़ूरैश्च केकाशतविराजितैः |
५ ख
भीष्म उवाच:
राजहंससमूहैश्च हृष्टैः परभृतैस्तथा ||
५ ग
भीष्म उवाच:
पक्षिराजो गरुत्मांश्च यं नित्यमधिगच्छति |
६ क
भीष्म उवाच:
चत्वारो लोकपालाश्च देवाः सर्षिगणास्तथा |
६ ख
भीष्म उवाच:
यत्र नित्यं समाय़ान्ति लोकस्य हितकाम्यया ||
६ ग
भीष्म उवाच:
विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मना |
७ क
भीष्म उवाच:
यत्रैव च कुमारेण वाल्ये क्षिप्ता दिवौकसः ||
७ ख
भीष्म उवाच:
शक्तिर्न्यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यमवमन्य वै |
८ क
भीष्म उवाच:
यत्रोवाच जगत्स्कन्दः क्षिपन्वाक्यमिदं तदा ||
८ ख
भीष्म उवाच:
योऽन्योऽस्ति मत्तोऽभ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रिय़ाः |
९ क
भीष्म उवाच:
यो व्रह्मण्यो द्वितीय़ोऽस्ति त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ||
९ ख
भीष्म उवाच:
सोऽभ्युद्धरत्विमां शक्तिमथ वा कम्पय़त्विति |
१० क
भीष्म उवाच:
तच्छ्रुत्वा व्यथिता लोकाः क इमामुद्धरेदिति ||
१० ख
भीष्म उवाच:
अथ देवगणं सर्वं सम्भ्रान्तेन्द्रिय़मानसम् |
११ क
भीष्म उवाच:
अपश्यद्भगवान्विष्णुः क्षिप्तं सासुरराक्षसम् |
११ ख
भीष्म उवाच:
किं न्वत्र सुकृतं कार्यं भवेदिति विचिन्तय़न् ||
११ ग
भीष्म उवाच:
स नामृष्यत तं क्षेपमवैक्षत च पावकिम् |
१२ क
भीष्म उवाच:
स प्रहस्य विशुद्धात्मा शक्तिं प्रज्वलितां तदा |
१२ ख
भीष्म उवाच:
कम्पय़ामास सव्येन पाणिना पुरुषोत्तमः ||
१२ ग
भीष्म उवाच:
शक्त्यां तु कम्पमानाय़ां विष्णुना वलिना तदा |
१३ क
भीष्म उवाच:
मेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता सा न तूद्धृता |
१४ क
भीष्म उवाच:
रक्षता स्कन्दराजस्य धर्षणां प्रभविष्णुना ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
तां कम्पय़ित्वा भगवान्प्रह्रादमिदमव्रवीत् |
१५ क
भीष्म उवाच:
पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतदन्यः करिष्यति ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
सोऽमृष्यमाणस्तद्वाक्यं समुद्धरणनिश्चितः |
१६ क
भीष्म उवाच:
जग्राह तां तस्य शक्तिं न चैनामप्यकम्पय़त् ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्छितो गिरिमूर्धनि |
१७ क
भीष्म उवाच:
विह्वलः प्रापतद्भूमौ हिरण्यकशिपोः सुतः ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
यत्रोत्तरां दिशं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतः |
१८ क
भीष्म उवाच:
तपोऽतप्यत दुर्धर्षस्तात नित्यं वृषध्वजः ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
पावकेन परिक्षिप्तो दीप्यता तस्य चाश्रमः |
१९ क
भीष्म उवाच:
आदित्यवन्धनं नाम दुर्धर्षमकृतात्मभिः ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवैः |
२० क
भीष्म उवाच:
दशय़ोजनविस्तारमग्निज्वालासमावृतम् ||
२० ख
भीष्म उवाच:
भगवान्पावकस्तत्र स्वय़ं तिष्ठति वीर्यवान् |
२१ क
भीष्म उवाच:
सर्वविघ्नान्प्रशमय़न्महादेवस्य धीमतः ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतः |
२२ क
भीष्म उवाच:
देवान्सन्तापय़ंस्तत्र महादेवो धृतव्रतः ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
ऐन्द्रीं तु दिशमास्थाय़ शैलराजस्य धीमतः |
२३ क
भीष्म उवाच:
विविक्ते पर्वततटे पाराशर्यो महातपाः |
२३ ख
भीष्म उवाच:
वेदानध्यापय़ामास व्यासः शिष्यान्महातपाः ||
२३ ग
भीष्म उवाच:
सुमन्तुं च महाभागं वैशम्पाय़नमेव च |
२४ क
भीष्म उवाच:
जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम् ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
एभिः शिष्यैः परिवृतो व्यास आस्ते महातपाः |
२५ क
भीष्म उवाच:
तत्राश्रमपदं पुण्यं ददर्श पितुरुत्तमम् |
२५ ख
भीष्म उवाच:
आरणेय़ो विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः ||
२५ ग
भीष्म उवाच:
अथ व्यासः परिक्षिप्तं ज्वलन्तमिव पावकम् |
२६ क
भीष्म उवाच:
ददर्श सुतमाय़ान्तं दिवाकरसमप्रभम् ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषमेषु च |
२७ क
भीष्म उवाच:
योगय़ुक्तं महात्मानं यथा वाणं गुणच्युतम् ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
सोऽभिगम्य पितुः पादावगृह्णादरणीसुतः |
२८ क
भीष्म उवाच:
यथोपजोषं तैश्चापि समागच्छन्महामुनिः ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
ततो निवेदय़ामास पित्रे सर्वमशेषतः |
२९ क
भीष्म उवाच:
शुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानसः ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
एवमध्यापय़ञ्शिष्यान्व्यासः पुत्रं च वीर्यवान् |
३० क
भीष्म उवाच:
उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनिः ||
३० ख
भीष्म उवाच:
ततः कदाचिच्छिष्यास्तं परिवार्यावतस्थिरे |
३१ क
भीष्म उवाच:
वेदाध्ययनसम्पन्नाः शान्तात्मानो जितेन्द्रिय़ाः ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
वेदेषु निष्ठां सम्प्राप्य साङ्गेष्वतितपस्विनः |
३२ क
भीष्म उवाच:
अथोचुस्ते तदा व्यासं शिष्याः प्राञ्जलय़ो गुरुम् ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
महता श्रेय़सा युक्ता यशसा च स्म वर्धिताः |
३३ क
भीष्म उवाच:
एकं त्विदानीमिच्छामो गुरुणानुग्रहं कृतम् ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
इति तेषां वचः श्रुत्वा व्रह्मर्षिस्तानुवाच ह |
३४ क
भीष्म उवाच:
उच्यतामिति तद्वत्सा यद्वः कार्यं प्रिय़ं मय़ा ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
एतद्वाक्यं गुरोः श्रुत्वा शिष्यास्ते हृष्टमानसाः |
३५ क
भीष्म उवाच:
पुनः प्राञ्जलय़ो भूत्वा प्रणम्य शिरसा गुरुम् ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
ऊचुस्ते सहिता राजन्निदं वचनमुत्तमम् |
३६ क
भीष्म उवाच:
यदि प्रीत उपाध्याय़ो धन्याः स्मो मुनिसत्तम ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
काङ्क्षामस्तु वय़ं सर्वे वरं दत्तं महर्षिणा |
३७ क
भीष्म उवाच:
षष्ठः शिष्यो न ते ख्यातिं गच्छेदत्र प्रसीद नः ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
चत्वारस्ते वय़ं शिष्या गुरुपुत्रश्च पञ्चमः |
३८ क
भीष्म उवाच:
इह वेदाः प्रतिष्ठेरन्नेष नः काङ्क्षितो वरः ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा व्यासो वेदार्थतत्त्ववित् |
३९ क
भीष्म उवाच:
पराशरात्मजो धीमान्परलोकार्थचिन्तकः |
३९ ख
भीष्म उवाच:
उवाच शिष्यान्धर्मात्मा धर्म्यं नैःश्रेय़सं वचः ||
३९ ग
भीष्म उवाच:
व्राह्मणाय़ सदा देय़ं व्रह्म शुश्रूषवे भवेत् |
४० क
भीष्म उवाच:
व्रह्मलोके निवासं यो ध्रुवं समभिकाङ्क्षति ||
४० ख
भीष्म उवाच:
भवन्तो वहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यतामय़म् |
४१ क
भीष्म उवाच:
नाशिष्ये सम्प्रदातव्यो नाव्रते नाकृतात्मनि ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
एते शिष्यगुणाः सर्वे विज्ञातव्या यथार्थतः |
४२ क
भीष्म उवाच:
नापरीक्षितचारित्रे विद्या देय़ा कथञ्चन ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
यथा हि कनकं शुद्धं तापच्छेदनिघर्षणैः |
४३ क
भीष्म उवाच:
परीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत्कुलगुणादिभिः ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
न निय़ोज्याश्च वः शिष्या अनिय़ोगे महाभय़े |
४४ क
भीष्म उवाच:
यथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु |
४५ क
भीष्म उवाच:
श्रावय़ेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा व्राह्मणमग्रतः ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत्स्मृतम् |
४६ क
भीष्म उवाच:
स्तुत्यर्थमिह देवानां वेदाः सृष्टाः स्वय़म्भुवा ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
यो निर्वदेत संमोहाद्व्राह्मणं वेदपारगम् |
४७ क