भीष्म उवाच:
एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः |
१ क
भीष्म उवाच:
अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा ||
१ ख
भीष्म उवाच:
उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वाय़तिसंहितम् |
२ क
भीष्म उवाच:
तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत् ||
२ ख
भीष्म उवाच:
अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः |
३ क
भीष्म उवाच:
विज्ञापय़न्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः ||
३ ख
भीष्म उवाच:
शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने |
४ क
भीष्म उवाच:
वेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो ||
४ ख
भीष्म उवाच:
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः |
५ क
भीष्म उवाच:
प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते |
६ क
भीष्म उवाच:
अप्रमादश्च वः कार्यो व्रह्म हि प्रचुरच्छलम् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना |
७ क
भीष्म उवाच:
जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च ||
७ ख
भीष्म उवाच:
अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पय़न् |
८ क
भीष्म उवाच:
संय़ाजय़न्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा ||
८ ख
भीष्म उवाच:
पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः |
९ क
भीष्म उवाच:
याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ||
९ ख
भीष्म उवाच:
अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहाय़वान् |
१० क
भीष्म उवाच:
तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः |
११ क
भीष्म उवाच:
अथैनमव्रवीत्काले मधुराक्षरय़ा गिरा ||
११ ख
भीष्म उवाच:
भो भो महर्षे वासिष्ठ व्रह्मघोषो न वर्तते |
१२ क
भीष्म उवाच:
एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तय़न्निव ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
व्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽय़ं न शोभते |
१३ क
भीष्म उवाच:
रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालय़ः |
१४ क
भीष्म उवाच:
देवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिनिराकृतः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
ऋषय़श्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः |
१५ क
भीष्म उवाच:
विमुक्ता व्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपाय़नोऽव्रवीत् |
१६ क
भीष्म उवाच:
महर्षे यत्त्वय़ा प्रोक्तं वेदवादविचक्षण ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
एतन्मनोनुकूलं मे भवानर्हति भाषितुम् |
१७ क
भीष्म उवाच:
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम् |
१८ क
भीष्म उवाच:
तदाज्ञापय़ विप्रर्षे व्रूहि किं करवाणि ते ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
यन्मय़ा समनुष्ठेय़ं व्रह्मर्षे तदुदाहर |
१९ क
भीष्म उवाच:
विय़ुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः ||
१९ ख
नारद उवाच:
अनाम्नाय़मला वेदा व्राह्मणस्याव्रतं मलम् |
२० क
नारद उवाच:
मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम् ||
२० ख
नारद उवाच:
अधीय़तां भवान्वेदान्सार्धं पुत्रेण धीमता |
२१ क
नारद उवाच:
विधुन्वन्व्रह्मघोषेण रक्षोभय़कृतं तमः ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित् |
२२ क
भीष्म उवाच:
तथेत्युवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् |
२३ क
भीष्म उवाच:
स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकानापूरय़न्निव ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
तय़ोरभ्यसतोरेवं नानाधर्मप्रवादिनोः |
२४ क
भीष्म उवाच:
वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
ततोऽनध्याय़ इति तं व्यासः पुत्रमवारय़त् |
२५ क
भीष्म उवाच:
शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
अपृच्छत्पितरं व्रह्मन्कुतो वाय़ुरभूदय़म् |
२६ क
भीष्म उवाच:
आख्यातुमर्हति भवान्वाय़ोः सर्वं विचेष्टितम् ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः |
२७ क
भीष्म उवाच:
अनध्याय़निमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमव्रवीत् ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः |
२८ क
भीष्म उवाच:
तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
आदर्शे स्वामिव छाय़ां पश्यस्यात्मानमात्मना |
२९ क
भीष्म उवाच:
न्यस्यात्मनि स्वय़ं वेदान्वुद्ध्या समनुचिन्तय़ ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
देवय़ानचरो विष्णोः पितृय़ानश्च तामसः |
३० क
भीष्म उवाच:
द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः ||
३० ख
भीष्म उवाच:
पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वाय़वः |
३१ क
भीष्म उवाच:
सप्तैते वाय़ुमार्गा वै तान्निवोधानुपूर्वशः ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महावलाः |
३२ क
भीष्म उवाच:
तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जय़ः ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतः |
३३ क
भीष्म उवाच:
अपानश्च ततो ज्ञेय़ः प्राणश्चापि ततः परम् ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनः |
३४ क
भीष्म उवाच:
पृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम् ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
प्राणिनां सर्वतो वाय़ुश्चेष्टा वर्तय़ते पृथक् |
३५ क
भीष्म उवाच:
प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीय़ते ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
प्रेरय़त्यभ्रसङ्घातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यः |
३६ क
भीष्म उवाच:
प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
अम्वरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः |
३७ क
भीष्म उवाच:
आवहो नाम संवाति द्वितीय़ः श्वसनो नदन् ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
उदय़ं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः |
३८ क
भीष्म उवाच:
अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति महर्षय़ः ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वाय़ुर्धारय़ते जलम् |
३९ क
भीष्म उवाच:
उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्वरेऽनिलः ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
योऽद्भिः संय़ोज्य जीमूतान्पर्जन्याय़ प्रय़च्छति |
४० क
भीष्म उवाच:
उद्वहो नाम वर्षिष्ठस्त्रितीय़ः स सदागतिः ||
४० ख
भीष्म उवाच:
समुह्यमाना वहुधा येन नीलाः पृथग्घनाः |
४१ क
भीष्म उवाच:
वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः |
४२ क
भीष्म उवाच:
रक्षणार्थाय़ सम्भूता मेघत्वमुपय़ान्ति च ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहाय़सा |
४३ क
भीष्म उवाच:
चतुर्थः संवहो नाम वाय़ुः स गिरिमर्दनः ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान् |
४४ क
भीष्म उवाच:
वाय़ुना विहता मेघा न भवन्ति वलाहकाः ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
दारुणोत्पातसञ्चारो नभसः स्तनय़ित्नुमान् |
४५ क
भीष्म उवाच:
पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
यस्मिन्पारिप्लवे दिव्या वहन्त्यापो विहाय़सा |
४६ क
भीष्म उवाच:
पुण्यं चाकाशगङ्गाय़ास्तोय़ं विष्टभ्य तिष्ठति ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः |
४७ क
भीष्म उवाच:
योनिरंशुसहस्रस्य येन भाति वसुन्धरा ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
यस्मादाप्याय़ते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च |
४८ क
भीष्म उवाच:
षष्ठः परिवहो नाम स वाय़ुर्जवतां वरः ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽन्तकाले निरस्यति |
४९ क
भीष्म उवाच:
यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
सम्यगन्वीक्षतां वुद्ध्या शान्तय़ाध्यात्मनित्यया |
५० क
भीष्म उवाच:
ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय़ कल्पते ||
५० ख