chevron_left उद्योग पर्व अध्याय ३३
वैशम्पाय़न उवाच:
द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः |
१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय़ माचिरम् ||
१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमव्रवीत् |
२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति ||
२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् |
३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अव्रवीद्धृतराष्ट्राय़ द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय़ ||
३ ख
द्वाःस्थ उवाच:
विदुरोऽय़मनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात् |
४ क
द्वाःस्थ उवाच:
द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम् ||
४ ख
धृतराष्ट्र उवाच:
प्रवेशय़ महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् |
५ क
धृतराष्ट्र उवाच:
अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने ||
५ ख
द्वाःस्थ उवाच:
प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महाराजस्य धीमतः |
६ क
द्वाःस्थ उवाच:
न हि ते दर्शनेऽकाल्यो जातु राजा व्रवीति माम् ||
६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् |
७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अव्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तय़ानं नराधिपम् ||
७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
विदुरोऽहं महाप्राज्ञ सम्प्राप्तस्तव शासनात् |
८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यदि किञ्चन कर्तव्यमय़मस्मि प्रशाधि माम् ||
८ ख
धृतराष्ट्र उवाच:
सञ्जय़ो विदुर प्राप्तो गर्हय़ित्वा च मां गतः |
९ क
धृतराष्ट्र उवाच:
अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ||
९ ख
धृतराष्ट्र उवाच:
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मय़ा |
१० क
धृतराष्ट्र उवाच:
तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम् ||
१० ख
धृतराष्ट्र उवाच:
जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेय़ो यदिह पश्यसि |
११ क
धृतराष्ट्र उवाच:
तद्व्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ||
११ ख
धृतराष्ट्र उवाच:
यतः प्राप्तः सञ्जय़ः पाण्डवेभ्यो; न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः |
१२ क
धृतराष्ट्र उवाच:
सर्वेन्द्रिय़ाण्यप्रकृतिं गतानि; किं वक्ष्यतीत्येव हि मेऽद्य चिन्ता ||
१२ ख
विदुर उवाच:
अभिय़ुक्तं वलवता दुर्वलं हीनसाधनम् |
१३ क
विदुर उवाच:
हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ||
१३ ख
विदुर उवाच:
कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप |
१४ क
विदुर उवाच:
कच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन्विपरितप्यसे ||
१४ ख
धृतराष्ट्र उवाच:
श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेय़सं वचः |
१५ क
धृतराष्ट्र उवाच:
अस्मिन्राजर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसंमतः ||
१५ ख
विदुर उवाच:
निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते |
१६ क
विदुर उवाच:
अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम् ||
१६ ख
विदुर उवाच:
क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तम्भो मान्यमानिता |
१७ क
विदुर उवाच:
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ||
१७ ख
विदुर उवाच:
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे |
१८ क
विदुर उवाच:
कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ||
१८ ख
विदुर उवाच:
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भय़ं रतिः |
१९ क
विदुर उवाच:
समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ||
१९ ख
विदुर उवाच:
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते |
२० क
विदुर उवाच:
कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ||
२० ख
विदुर उवाच:
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते |
२१ क
विदुर उवाच:
न किञ्चिदवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ ||
२१ ख
विदुर उवाच:
क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति; विज्ञाय़ चार्थं भजते न कामात् |
२२ क
विदुर उवाच:
नासम्पृष्टो व्युपय़ुङ्क्ते परार्थे; तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ||
२२ ख
विदुर उवाच:
नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् |
२३ क
विदुर उवाच:
आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितवुद्धय़ः ||
२३ ख
विदुर उवाच:
निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः |
२४ क
विदुर उवाच:
अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ||
२४ ख
विदुर उवाच:
आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते |
२५ क
विदुर उवाच:
हितं च नाभ्यसूय़न्ति पण्डिता भरतर्षभ ||
२५ ख
विदुर उवाच:
न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते |
२६ क
विदुर उवाच:
गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ||
२६ ख
विदुर उवाच:
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् |
२७ क
विदुर उवाच:
उपाय़ज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ||
२७ ख
विदुर उवाच:
प्रवृत्तवाक्चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान् |
२८ क
विदुर उवाच:
आशु ग्रन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते ||
२८ ख
विदुर उवाच:
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा |
२९ क
विदुर उवाच:
असम्भिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ||
२९ ख
विदुर उवाच:
अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः |
३० क
विदुर उवाच:
अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते वुधैः ||
३० ख
विदुर उवाच:
स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति |
३१ क
विदुर उवाच:
मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ||
३१ ख
विदुर उवाच:
अकामान्कामय़ति यः कामय़ानान्परिद्विषन् |
३२ क
विदुर उवाच:
वलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ||
३२ ख
विदुर उवाच:
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च |
३३ क
विदुर उवाच:
कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ||
३३ ख
विदुर उवाच:
संसारय़ति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते |
३४ क
विदुर उवाच:
चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ||
३४ ख
विदुर उवाच:
अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो वहु भाषते |
३५ क
विदुर उवाच:
विश्वसत्यप्रमत्तेषु मूढचेता नराधमः ||
३५ ख
विदुर उवाच:
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वय़ं तथा |
३६ क
विदुर उवाच:
यश्च क्रुध्यत्यनीशः सन्स च मूढतमो नरः ||
३६ ख
विदुर उवाच:
आत्मनो वलमज्ञाय़ धर्मार्थपरिवर्जितम् |
३७ क
विदुर उवाच:
अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढवुद्धिरिहोच्यते ||
३७ ख
विदुर उवाच:
अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शून्यमुपासते |
३८ क
विदुर उवाच:
कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ||
३८ ख
विदुर उवाच:
अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा |
३९ क
विदुर उवाच:
विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ||
३९ ख
विदुर उवाच:
एकः सम्पन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् |
४० क
विदुर उवाच:
योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ||
४० ख
विदुर उवाच:
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः |
४१ क
विदुर उवाच:
भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ||
४१ ख
विदुर उवाच:
एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता |
४२ क
विदुर उवाच:
वुद्धिर्वुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ||
४२ ख
विदुर उवाच:
एकय़ा द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु |
४३ क
विदुर उवाच:
पञ्च जित्वा विदित्वा षट्सप्त हित्वा सुखी भव ||
४३ ख
विदुर उवाच:
एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते |
४४ क
विदुर उवाच:
सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः ||
४४ ख
विदुर उवाच:
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तय़ेत् |
४५ क
विदुर उवाच:
एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृय़ात् ||
४५ ख
विदुर उवाच:
एकमेवाद्वितीय़ं तद्यद्राजन्नाववुध्यसे |
४६ क
विदुर उवाच:
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ||
४६ ख
विदुर उवाच:
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीय़ो नोपलभ्यते |
४७ क
विदुर उवाच:
यदेनं क्षमय़ा युक्तमशक्तं मन्यते जनः ||
४७ ख
विदुर उवाच:
एको धर्मः परं श्रेय़ः क्षमैका शान्तिरुत्तमा |
४८ क
विदुर उवाच:
विद्यैका परमा दृष्टिरहिंसैका सुखावहा ||
४८ ख
विदुर उवाच:
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो विलशय़ानिव |
४९ क
विदुर उवाच:
राजानं चाविरोद्धारं व्राह्मणं चाप्रवासिनम् ||
४९ ख
विदुर उवाच:
द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते |
५० क
विदुर उवाच:
अव्रुवन्परुषं किञ्चिदसतो नार्थय़ंस्तथा ||
५० ख