जनमेजय़ उवाच:
श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः |
१ क
जनमेजय़ उवाच:
जन्म धर्मगृहे चैव नरनाराय़णात्मकम् |
१ ख
जनमेजय़ उवाच:
महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी ||
१ ग
जनमेजय़ उवाच:
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः |
२ क
जनमेजय़ उवाच:
स तथा नः श्रुतो व्रह्मन्कथ्यमानस्त्वय़ानघ ||
२ ख
जनमेजय़ उवाच:
यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वय़ा हय़शिरो महत् |
३ क
जनमेजय़ उवाच:
हव्यकव्यभुजो विष्णोरुदक्पूर्वे महोदधौ |
३ ख
जनमेजय़ उवाच:
तच्च दृष्टं भगवता व्रह्मणा परमेष्ठिना ||
३ ग
जनमेजय़ उवाच:
किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा |
४ क
जनमेजय़ उवाच:
रूपं प्रभावमहतामपूर्वं धीमतां वर ||
४ ख
जनमेजय़ उवाच:
दृष्ट्वा हि विवुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् |
५ क
जनमेजय़ उवाच:
तदश्वशिरसं पुण्यं व्रह्मा किमकरोन्मुने ||
५ ख
जनमेजय़ उवाच:
एतन्नः संशय़ं व्रह्मन्पुराणज्ञानसम्भवम् |
६ क
जनमेजय़ उवाच:
कथय़स्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम् |
६ ख
जनमेजय़ उवाच:
पाविताः स्म त्वय़ा व्रह्मन्पुण्यां कथय़ता कथाम् ||
६ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
कथय़िष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम् |
७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञो धर्मसुतस्य वै ||
७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
श्रुत्वाश्वशिरसो मूर्तिं देवस्य हरिमेधसः |
८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
उत्पन्नसंशय़ो राजा तमेव समचोदय़त् ||
८ ख
युधिष्ठिर उवाच:
यत्तद्दर्शितवान्व्रह्मा देवं हय़शिरोधरम् |
९ क
युधिष्ठिर उवाच:
किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम् ||
९ ख
व्यास उवाच:
यत्किञ्चिदिह लोके वै देहवद्धं विशां पते |
१० क
व्यास उवाच:
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरवुद्धिजैः ||
१० ख
व्यास उवाच:
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नाराय़णो विराट् |
११ क
व्यास उवाच:
भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोऽपि च |
११ ख
व्यास उवाच:
भूतप्रलय़मव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम ||
११ ग
व्यास उवाच:
धरण्यामथ लीनाय़ामप्सु चैकार्णवे पुरा |
१२ क
व्यास उवाच:
ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले ||
१२ ख
व्यास उवाच:
वाय़ौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगे |
१३ क
व्यास उवाच:
व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते ||
१३ ख
व्यास उवाच:
अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च |
१४ क
व्यास उवाच:
तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञाय़त किञ्चन ||
१४ ख
व्यास उवाच:
तमसो व्रह्म सम्भूतं तमोमूलमृतात्मकम् |
१५ क
व्यास उवाच:
तद्विश्वभावसञ्ज्ञान्तं पौरुषीं तनुमास्थितम् ||
१५ ख
व्यास उवाच:
सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते |
१६ क
व्यास उवाच:
तदव्यक्तमिति ज्ञेय़ं त्रिगुणं नृपसत्तम ||
१६ ख
व्यास उवाच:
विद्यासहाय़वान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः |
१७ क
व्यास उवाच:
अप्स्वेव शय़नं चक्रे निद्राय़ोगमुपागतः |
१७ ख
व्यास उवाच:
जगतश्चिन्तय़न्सृष्टिं चित्रां वहुगुणोद्भवाम् ||
१७ ग
व्यास उवाच:
तस्य चिन्तय़तः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः |
१८ क
व्यास उवाच:
अहङ्कारस्ततो जातो व्रह्मा शुभचतुर्मुखः |
१८ ख
व्यास उवाच:
हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः ||
१८ ग
व्यास उवाच:
पद्मेऽनिरुद्धात्सम्भूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः |
१९ क
व्यास उवाच:
सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः ||
१९ ख
व्यास उवाच:
ददृशेऽद्भुतसङ्काशे लोकानापोमय़ान्प्रभुः |
२० क
व्यास उवाच:
सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजत् ||
२० ख
व्यास उवाच:
पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे |
२१ क
व्यास उवाच:
नाराय़णकृतौ विन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ ||
२१ ख
व्यास उवाच:
तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः |
२२ क
व्यास उवाच:
एकस्तत्राभवद्विन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः ||
२२ ख
व्यास उवाच:
स तामसो मधुर्जातस्तदा नाराय़णाज्ञय़ा |
२३ क
व्यास उवाच:
कठिनस्त्वपरो विन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ||
२३ ख
व्यास उवाच:
तावभ्यधावतां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ |
२४ क
व्यास उवाच:
वलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ||
२४ ख
व्यास उवाच:
ददृशातेऽरविन्दस्थं व्रह्माणममितप्रभम् |
२५ क
व्यास उवाच:
सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान् ||
२५ ख
व्यास उवाच:
ततो विग्रहवन्तौ तौ वेदान्दृष्ट्वासुरोत्तमौ |
२६ क
व्यास उवाच:
सहसा जगृहतुर्वेदान्व्रह्मणः पश्यतस्तदा ||
२६ ख
व्यास उवाच:
अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान् |
२७ क
व्यास उवाच:
रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ ||
२७ ख
व्यास उवाच:
ततो हृतेषु वेदेषु व्रह्मा कश्मलमाविशत् |
२८ क
व्यास उवाच:
ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः ||
२८ ख
व्यास उवाच:
वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं वलम् |
२९ क
व्यास उवाच:
वेदा मे परमं धाम वेदा मे व्रह्म चोत्तमम् ||
२९ ख
व्यास उवाच:
मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां वलादितः |
३० क
व्यास उवाच:
अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विनाकृताः |
३० ख
व्यास उवाच:
वेदानृते हि किं कुर्यां लोकान्वै स्रष्टुमुद्यतः ||
३० ग
व्यास उवाच:
अहो वत महद्दुःखं वेदनाशनजं मम |
३१ क
व्यास उवाच:
प्राप्तं दुनोति हृदय़ं तीव्रशोकाय़ रन्धय़न् ||
३१ ख
व्यास उवाच:
को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत् |
३२ क
व्यास उवाच:
वेदांस्तानानय़ेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रिय़ो भवे ||
३२ ख
व्यास उवाच:
इत्येवं भाषमाणस्य व्रह्मणो नृपसत्तम |
३३ क
व्यास उवाच:
हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता वुद्धिर्वुद्धिमतां वर |
३३ ख
व्यास उवाच:
ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः ||
३३ ग
व्यास उवाच:
नमस्ते व्रह्महृदय़ नमस्ते मम पूर्वज |
३४ क
व्यास उवाच:
लोकाद्य भुवनश्रेष्ठ साङ्ख्ययोगनिधे विभो ||
३४ ख
व्यास उवाच:
व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थित |
३५ क
व्यास उवाच:
विश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नय़ोनिज ||
३५ ख
व्यास उवाच:
अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम्ने स्वय़म्भुवे |
३६ क
व्यास उवाच:
त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ||
३६ ख
व्यास उवाच:
चाक्षुषं वै द्वितीय़ं मे जन्म चासीत्पुरातनम् |
३७ क
व्यास उवाच:
त्वत्प्रसादाच्च मे जन्म तृतीय़ं वाचिकं महत् ||
३७ ख
व्यास उवाच:
त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो |
३८ क
व्यास उवाच:
नासिक्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ||
३८ ख
व्यास उवाच:
अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितम् |
३९ क
व्यास उवाच:
इदं च सप्तमं जन्म पद्मजं मेऽमितप्रभ ||
३९ ख
व्यास उवाच:
सर्गे सर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जितः |
४० क
व्यास उवाच:
प्रथितः पुण्डरीकाक्ष प्रधानगुणकल्पितः ||
४० ख
व्यास उवाच:
त्वमीश्वरस्वभावश्च स्वय़म्भूः पुरुषोत्तमः |
४१ क
व्यास उवाच:
त्वय़ा विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वय़ोतिगः ||
४१ ख
व्यास उवाच:
ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोऽस्मि जागृहि |
४२ क
व्यास उवाच:
ददस्व चक्षुषी मह्यं प्रिय़ोऽहं ते प्रिय़ोऽसि मे ||
४२ ख
व्यास उवाच:
एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखः |
४३ क
व्यास उवाच:
जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुद्यतः |
४३ ख
व्यास उवाच:
ऐश्वरेण प्रय़ोगेण द्वितीय़ां तनुमास्थितः ||
४३ ग
व्यास उवाच:
सुनासिकेन काय़ेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा |
४४ क
व्यास उवाच:
कृत्वा हय़शिरः शुभ्रं वेदानामालय़ं प्रभुः ||
४४ ख
व्यास उवाच:
तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारका |
४५ क
व्यास उवाच:
केशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः ||
४५ ख
व्यास उवाच:
कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी |
४६ क