chevron_left उद्योग पर्व अध्याय ३८
विदुर उवाच:
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आय़ति |
१ क
विदुर उवाच:
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ||
१ ख
विदुर उवाच:
पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय़; आनीय़ापः परिनिर्णिज्य पादौ |
२ क
विदुर उवाच:
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थं; ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ||
२ ख
विदुर उवाच:
यस्योदकं मधुपर्कं च गां च; नमन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे |
३ क
विदुर उवाच:
लोभाद्भय़ादर्थकार्पण्यतो वा; तस्यानर्थं जीवितमाहुरार्याः ||
३ ख
विदुर उवाच:
चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी; स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च |
४ क
विदुर उवाच:
सेनाजीवी श्रुतिविक्राय़कश्च; भृशं प्रिय़ोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः ||
४ ख
विदुर उवाच:
अविक्रेय़ं लवणं पक्वमन्नं; दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च |
५ क
विदुर उवाच:
तिला मांसं मूलफलानि शाकं; रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश्च ||
५ ख
विदुर उवाच:
अरोषणो यः समलोष्टकाञ्चनः; प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः |
६ क
विदुर उवाच:
निन्दाप्रशंसोपरतः प्रिय़ाप्रिय़े; चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ||
६ ख
विदुर उवाच:
नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः; सुसंय़तात्माग्निकार्येष्वचोद्यः |
७ क
विदुर उवाच:
वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो; धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः ||
७ ख
विदुर उवाच:
अपकृत्वा वुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् |
८ क
विदुर उवाच:
दीर्घौ वुद्धिमतो वाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ||
८ ख
विदुर उवाच:
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् |
९ क
विदुर उवाच:
विश्वासाद्भय़मुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ||
९ ख
विदुर उवाच:
अनीर्ष्युर्गुप्तदारः स्यात्संविभागी प्रिय़ंवदः |
१० क
विदुर उवाच:
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् ||
१० ख
विदुर उवाच:
पूजनीय़ा महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तय़ः |
११ क
विदुर उवाच:
स्त्रिय़ः श्रिय़ो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ||
११ ख
विदुर उवाच:
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् |
१२ क
विदुर उवाच:
गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वय़मेव कृषिं व्रजेत् |
१२ ख
विदुर उवाच:
भृत्यैर्वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत व्राह्मणान् ||
१२ ग
विदुर उवाच:
अद्भ्योऽग्निर्व्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् |
१३ क
विदुर उवाच:
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ||
१३ ख
विदुर उवाच:
नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमतेजसः |
१४ क
विदुर उवाच:
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ||
१४ ख
विदुर उवाच:
यस्य मन्त्रं न जानन्ति वाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये |
१५ क
विदुर उवाच:
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते ||
१५ ख
विदुर उवाच:
करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव च दर्शय़ेत् |
१६ क
विदुर उवाच:
धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते ||
१६ ख
विदुर उवाच:
गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः |
१७ क
विदुर उवाच:
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रो विधीय़ते ||
१७ ख
विदुर उवाच:
नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम् |
१८ क
विदुर उवाच:
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् |
१८ ख
विदुर उवाच:
अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च ||
१८ ग
विदुर उवाच:
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुः |
१९ क
विदुर उवाच:
गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशय़म् ||
१९ ख
विदुर उवाच:
अप्रशस्तानि कर्माणि यो मोहादनुतिष्ठति |
२० क
विदुर उवाच:
स तेषां विपरिभ्रंशे भ्रश्यते जीवितादपि ||
२० ख
विदुर उवाच:
कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम् |
२१ क
विदुर उवाच:
तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं महत् ||
२१ ख
विदुर उवाच:
स्थानवृद्धिक्षय़ज्ञस्य षाड्गुण्यविदितात्मनः |
२२ क
विदुर उवाच:
अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ||
२२ ख
विदुर उवाच:
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वय़ं कृत्यान्ववेक्षिणः |
२३ क
विदुर उवाच:
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधेय़ं वसुन्धरा ||
२३ ख
विदुर उवाच:
नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः |
२४ क
विदुर उवाच:
भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत् ||
२४ ख
विदुर उवाच:
व्राह्मणो व्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्त्रिय़ं तथा |
२५ क
विदुर उवाच:
अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ||
२५ ख
विदुर उवाच:
न शत्रुरङ्कमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः |
२६ क
विदुर उवाच:
अहताद्धि भय़ं तस्माज्जाय़ते नचिरादिव ||
२६ ख
विदुर उवाच:
दैवतेषु च यत्नेन राजसु व्राह्मणेषु च |
२७ क
विदुर उवाच:
निय़न्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धवालातुरेषु च ||
२७ ख
विदुर उवाच:
निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जय़ेन्मूढसेवितम् |
२८ क
विदुर उवाच:
कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ||
२८ ख
विदुर उवाच:
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः |
२९ क
विदुर उवाच:
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रिय़ः ||
२९ ख
विदुर उवाच:
न वुद्धिर्धनलाभाय़ न जाड्यमसमृद्धय़े |
३० क
विदुर उवाच:
लोकपर्याय़वृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ||
३० ख
विदुर उवाच:
विद्याशीलवय़ोवृद्धान्वुद्धिवृद्धांश्च भारत |
३१ क
विदुर उवाच:
धनाभिजनवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते ||
३१ ख
विदुर उवाच:
अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूय़कमधार्मिकम् |
३२ क
विदुर उवाच:
अनर्थाः क्षिप्रमाय़ान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा ||
३२ ख
विदुर उवाच:
अविसंवादनं दानं समय़स्याव्यतिक्रमः |
३३ क
विदुर उवाच:
आवर्तय़न्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक् ||
३३ ख
विदुर उवाच:
अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः |
३४ क
विदुर उवाच:
अपि सङ्क्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम् ||
३४ ख
विदुर उवाच:
धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा |
३५ क
विदुर उवाच:
मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रिय़ः ||
३५ ख
विदुर उवाच:
असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः |
३६ क
विदुर उवाच:
तादृङ्नराधमो लोके वर्जनीय़ो नराधिप ||
३६ ख
विदुर उवाच:
न स रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि |
३७ क
विदुर उवाच:
यः कोपय़ति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम् ||
३७ ख
विदुर उवाच:
येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत |
३८ क
विदुर उवाच:
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ||
३८ ख
विदुर उवाच:
येऽर्थाः स्त्रीषु समासक्ताः प्रथमोत्पतितेषु च |
३९ क
विदुर उवाच:
ये चानार्यसमासक्ताः सर्वे ते संशय़ं गताः ||
३९ ख
विदुर उवाच:
यत्र स्त्री यत्र कितवो यत्र वालोऽनुशास्ति च |
४० क
विदुर उवाच:
मज्जन्ति तेऽवशा देशा नद्यामश्मप्लवा इव ||
४० ख
विदुर उवाच:
प्रय़ोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत |
४१ क
विदुर उवाच:
तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः ||
४१ ख
विदुर उवाच:
यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः |
४२ क
विदुर उवाच:
यं प्रशंसन्ति वन्धक्यो न स जीवति मानवः ||
४२ ख
विदुर उवाच:
हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः |
४३ क
विदुर उवाच:
आहितं भारतैश्वर्यं त्वय़ा दुर्योधने महत् ||
४३ ख
विदुर उवाच:
तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वं नचिरादिव |
४४ क
विदुर उवाच:
ऐश्वर्यमदसंमूढं वलिं लोकत्रय़ादिव ||
४४ ख