अर्जुन उवाच:
संन्यासस्य महावाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् |
१ क
अर्जुन उवाच:
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ||
१ ख
श्रीभगवानु उवाच:
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवय़ो विदुः |
२ क
श्रीभगवानु उवाच:
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ||
२ ख
श्रीभगवानु उवाच:
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः |
३ क
श्रीभगवानु उवाच:
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ||
३ ख
श्रीभगवानु उवाच:
निश्चय़ं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम |
४ क
श्रीभगवानु उवाच:
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ||
४ ख
श्रीभगवानु उवाच:
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् |
५ क
श्रीभगवानु उवाच:
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ||
५ ख
श्रीभगवानु उवाच:
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च |
६ क
श्रीभगवानु उवाच:
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ||
६ ख
श्रीभगवानु उवाच:
निय़तस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते |
७ क
श्रीभगवानु उवाच:
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ||
७ ख
श्रीभगवानु उवाच:
दुःखमित्येव यत्कर्म काय़क्लेशभय़ात्त्यजेत् |
८ क
श्रीभगवानु उवाच:
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ||
८ ख
श्रीभगवानु उवाच:
कार्यमित्येव यत्कर्म निय़तं क्रिय़तेऽर्जुन |
९ क
श्रीभगवानु उवाच:
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ||
९ ख
श्रीभगवानु उवाच:
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते |
१० क
श्रीभगवानु उवाच:
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशय़ः ||
१० ख
श्रीभगवानु उवाच:
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः |
११ क
श्रीभगवानु उवाच:
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीय़ते ||
११ ख
श्रीभगवानु उवाच:
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् |
१२ क
श्रीभगवानु उवाच:
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ||
१२ ख
श्रीभगवानु उवाच:
पञ्चैतानि महावाहो कारणानि निवोध मे |
१३ क
श्रीभगवानु उवाच:
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धय़े सर्वकर्मणाम् ||
१३ ख
श्रीभगवानु उवाच:
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् |
१४ क
श्रीभगवानु उवाच:
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ||
१४ ख
श्रीभगवानु उवाच:
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः |
१५ क
श्रीभगवानु उवाच:
न्याय़्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ||
१५ ख
श्रीभगवानु उवाच:
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः |
१६ क
श्रीभगवानु उवाच:
पश्यत्यकृतवुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ||
१६ ख
श्रीभगवानु उवाच:
यस्य नाहङ्कृतो भावो वुद्धिर्यस्य न लिप्यते |
१७ क
श्रीभगवानु उवाच:
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निवध्यते ||
१७ ख
श्रीभगवानु उवाच:
ज्ञानं ज्ञेय़ं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना |
१८ क
श्रीभगवानु उवाच:
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ||
१८ ख
श्रीभगवानु उवाच:
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः |
१९ क
श्रीभगवानु उवाच:
प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ||
१९ ख
श्रीभगवानु उवाच:
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते |
२० क
श्रीभगवानु उवाच:
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ||
२० ख
श्रीभगवानु उवाच:
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् |
२१ क
श्रीभगवानु उवाच:
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ||
२१ ख
श्रीभगवानु उवाच:
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् |
२२ क
श्रीभगवानु उवाच:
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ||
२२ ख
श्रीभगवानु उवाच:
निय़तं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् |
२३ क
श्रीभगवानु उवाच:
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ||
२३ ख
श्रीभगवानु उवाच:
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः |
२४ क
श्रीभगवानु उवाच:
क्रिय़ते वहुलाय़ासं तद्राजसमुदाहृतम् ||
२४ ख
श्रीभगवानु उवाच:
अनुवन्धं क्षय़ं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् |
२५ क
श्रीभगवानु उवाच:
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ||
२५ ख
श्रीभगवानु उवाच:
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः |
२६ क
श्रीभगवानु उवाच:
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ||
२६ ख
श्रीभगवानु उवाच:
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुव्धो हिंसात्मकोऽशुचिः |
२७ क
श्रीभगवानु उवाच:
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ||
२७ ख
श्रीभगवानु उवाच:
अय़ुक्तः प्राकृतः स्तव्धः शठो नैकृतिकोऽलसः |
२८ क
श्रीभगवानु उवाच:
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ||
२८ ख
श्रीभगवानु उवाच:
वुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु |
२९ क
श्रीभगवानु उवाच:
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय़ ||
२९ ख
श्रीभगवानु उवाच:
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भय़ाभय़े |
३० क
श्रीभगवानु उवाच:
वन्धं मोक्षं च या वेत्ति वुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ||
३० ख
श्रीभगवानु उवाच:
यय़ा धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च |
३१ क
श्रीभगवानु उवाच:
अय़थावत्प्रजानाति वुद्धिः सा पार्थ राजसी ||
३१ ख
श्रीभगवानु उवाच:
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता |
३२ क
श्रीभगवानु उवाच:
सर्वार्थान्विपरीतांश्च वुद्धिः सा पार्थ तामसी ||
३२ ख
श्रीभगवानु उवाच:
धृत्या यय़ा धारय़ते मनःप्राणेन्द्रिय़क्रिय़ाः |
३३ क
श्रीभगवानु उवाच:
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ||
३३ ख
श्रीभगवानु उवाच:
यय़ा तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारय़तेऽर्जुन |
३४ क
श्रीभगवानु उवाच:
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ||
३४ ख
श्रीभगवानु उवाच:
यय़ा स्वप्नं भय़ं शोकं विषादं मदमेव च |
३५ क
श्रीभगवानु उवाच:
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ||
३५ ख
श्रीभगवानु उवाच:
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ |
३६ क
श्रीभगवानु उवाच:
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ||
३६ ख
श्रीभगवानु उवाच:
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् |
३७ क
श्रीभगवानु उवाच:
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मवुद्धिप्रसादजम् ||
३७ ख
श्रीभगवानु उवाच:
विषय़ेन्द्रिय़संय़ोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् |
३८ क
श्रीभगवानु उवाच:
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ||
३८ ख
श्रीभगवानु उवाच:
यदग्रे चानुवन्धे च सुखं मोहनमात्मनः |
३९ क
श्रीभगवानु उवाच:
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ||
३९ ख
श्रीभगवानु उवाच:
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः |
४० क
श्रीभगवानु उवाच:
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ||
४० ख
श्रीभगवानु उवाच:
व्राह्मणक्षत्रिय़विशां शूद्राणां च परन्तप |
४१ क
श्रीभगवानु उवाच:
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ||
४१ ख
श्रीभगवानु उवाच:
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च |
४२ क
श्रीभगवानु उवाच:
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं व्रह्मकर्म स्वभावजम् ||
४२ ख
श्रीभगवानु उवाच:
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलाय़नम् |
४३ क
श्रीभगवानु उवाच:
दानमीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम् ||
४३ ख
श्रीभगवानु उवाच:
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् |
४४ क
श्रीभगवानु उवाच:
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ||
४४ ख
श्रीभगवानु उवाच:
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः |
४५ क
श्रीभगवानु उवाच:
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ||
४५ ख
श्रीभगवानु उवाच:
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् |
४६ क
श्रीभगवानु उवाच:
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ||
४६ ख
श्रीभगवानु उवाच:
श्रेय़ान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् |
४७ क
श्रीभगवानु उवाच:
स्वभावनिय़तं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्विषम् ||
४७ ख
श्रीभगवानु उवाच:
सहजं कर्म कौन्तेय़ सदोषमपि न त्यजेत् |
४८ क
श्रीभगवानु उवाच:
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ||
४८ ख
श्रीभगवानु उवाच:
असक्तवुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः |
४९ क
श्रीभगवानु उवाच:
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ||
४९ ख
श्रीभगवानु उवाच:
सिद्धिं प्राप्तो यथा व्रह्म तथाप्नोति निवोध मे |
५० क
श्रीभगवानु उवाच:
समासेनैव कौन्तेय़ निष्ठा ज्ञानस्य या परा ||
५० ख