व्रह्मो उवाच:
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै |
१ क
व्रह्मो उवाच:
पृथिवी वाय़ुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ||
१ ख
व्रह्मो उवाच:
तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु |
२ क
व्रह्मो उवाच:
शव्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रिय़ासु च ||
२ ख
व्रह्मो उवाच:
महाभूतविनाशान्ते प्रलय़े प्रत्युपस्थिते |
३ क
व्रह्मो उवाच:
सर्वप्राणभृतां धीरा महदुत्पद्यते भय़म् ||
३ ख
व्रह्मो उवाच:
यद्यस्माज्जाय़ते भूतं तत्र तत्प्रविलीय़ते |
४ क
व्रह्मो उवाच:
लीय़न्ते प्रतिलोमानि जाय़न्ते चोत्तरोत्तरम् ||
४ ख
व्रह्मो उवाच:
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे |
५ क
व्रह्मो उवाच:
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीय़न्ते कदाचन ||
५ ख
व्रह्मो उवाच:
शव्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः |
६ क
व्रह्मो उवाच:
क्रिय़ाकारणय़ुक्ताः स्युरनित्या मोहसञ्ज्ञिताः ||
६ ख
व्रह्मो उवाच:
लोभप्रजनसंय़ुक्ता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः |
७ क
व्रह्मो उवाच:
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः ||
७ ख
व्रह्मो उवाच:
वहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणवृत्तय़ः |
८ क
व्रह्मो उवाच:
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ||
८ ख
व्रह्मो उवाच:
अन्तरात्मेति चाप्येते निय़ताः पञ्च वाय़वः |
९ क
व्रह्मो उवाच:
वाङ्मनोवुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ||
९ ख
व्रह्मो उवाच:
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसनं वाक्च संय़ता |
१० क
व्रह्मो उवाच:
विशुद्धं च मनो यस्य वुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ||
१० ख
व्रह्मो उवाच:
अष्टौ यस्याग्नय़ो ह्येते न दहन्ते मनः सदा |
११ क
व्रह्मो उवाच:
स तद्व्रह्म शुभं याति यस्माद्भूय़ो न विद्यते ||
११ ख
व्रह्मो उवाच:
एकादश च यान्याहुरिन्द्रिय़ाणि विशेषतः |
१२ क
व्रह्मो उवाच:
अहङ्कारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्यहं द्विजाः ||
१२ ख
व्रह्मो उवाच:
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी |
१३ क
व्रह्मो उवाच:
पादौ पाय़ुरुपस्थं च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ||
१३ ख
व्रह्मो उवाच:
इन्द्रिय़ग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् |
१४ क
व्रह्मो उवाच:
एतं ग्रामं जय़ेत्पूर्वं ततो व्रह्म प्रकाशते ||
१४ ख
व्रह्मो उवाच:
वुद्धीन्द्रिय़ाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रिय़ाणि च |
१५ क
व्रह्मो उवाच:
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्वुद्धिय़ुक्तानि तत्त्वतः ||
१५ ख
व्रह्मो उवाच:
अविशेषाणि चान्यानि कर्मय़ुक्तानि तानि तु |
१६ क
व्रह्मो उवाच:
उभय़त्र मनो ज्ञेय़ं वुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ||
१६ ख
व्रह्मो उवाच:
इत्युक्तानीन्द्रिय़ाणीमान्येकादश मय़ा क्रमात् |
१७ क
व्रह्मो उवाच:
मन्यन्ते कृतमित्येव विदित्वैतानि पण्डिताः ||
१७ ख
व्रह्मो उवाच:
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते |
१८ क
व्रह्मो उवाच:
स्थलमापस्तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम् ||
१८ ख
व्रह्मो उवाच:
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजराय़ुजमथापि च |
१९ क
व्रह्मो उवाच:
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ||
१९ ख
व्रह्मो उवाच:
अचराण्यपि भूतानि खेचराणि तथैव च |
२० क
व्रह्मो उवाच:
अण्डजानि विजानीय़ात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ||
२० ख
व्रह्मो उवाच:
संस्वेदाः कृमय़ः प्रोक्ता जन्तवश्च तथाविधाः |
२१ क
व्रह्मो उवाच:
जन्म द्वितीय़मित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ||
२१ ख
व्रह्मो उवाच:
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जाय़न्ते कालपर्ययात् |
२२ क
व्रह्मो उवाच:
उद्भिज्जानीति तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ||
२२ ख
व्रह्मो उवाच:
द्विपादवहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च |
२३ क
व्रह्मो उवाच:
जराय़ुजानि भूतानि वित्त तान्यपि सत्तमाः ||
२३ ख
व्रह्मो उवाच:
द्विविधापीह विज्ञेय़ा व्रह्मय़ोनिः सनातना |
२४ क
व्रह्मो उवाच:
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नय़ः ||
२४ ख
व्रह्मो उवाच:
द्विविधं कर्म विज्ञेय़मिज्या दानं च यन्मखे |
२५ क
व्रह्मो उवाच:
जातस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ||
२५ ख
व्रह्मो उवाच:
एतद्यो वेद विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः |
२६ क
व्रह्मो उवाच:
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निवोधत ||
२६ ख
व्रह्मो उवाच:
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते |
२७ क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं तथा शव्दो दिशस्तत्राधिदैवतम् ||
२७ ख
व्रह्मो उवाच:
द्वितीय़ं मारुतो भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् |
२८ क
व्रह्मो उवाच:
स्प्रष्टव्यमधिभूतं च विद्युत्तत्राधिदैवतम् ||
२८ ख
व्रह्मो उवाच:
तृतीय़ं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममुच्यते |
२९ क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ||
२९ ख
व्रह्मो उवाच:
चतुर्थमापो विज्ञेय़ं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते |
३० क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ||
३० ख
व्रह्मो उवाच:
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममिष्यते |
३१ क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं तथा गन्धो वाय़ुस्तत्राधिदैवतम् ||
३१ ख
व्रह्मो उवाच:
एष पञ्चसु भूतेषु चतुष्टय़विधिः स्मृतः |
३२ क
व्रह्मो उवाच:
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रिय़म् ||
३२ ख
व्रह्मो उवाच:
पादावध्यात्ममित्याहुर्व्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः |
३३ क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ||
३३ ख
व्रह्मो उवाच:
अवाग्गतिरपानश्च पाय़ुरध्यात्ममिष्यते |
३४ क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ||
३४ ख
व्रह्मो उवाच:
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते |
३५ क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ||
३५ ख
व्रह्मो उवाच:
हस्तावध्यात्ममित्याहुरध्यात्मविदुषो जनाः |
३६ क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं तु कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ||
३६ ख
व्रह्मो उवाच:
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते |
३७ क
व्रह्मो उवाच:
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ||
३७ ख
व्रह्मो उवाच:
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतानुचारकम् |
३८ क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं च मन्तव्यं चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ||
३८ ख
व्रह्मो उवाच:
अध्यात्मं वुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रिय़विचारिणी |
३९ क
व्रह्मो उवाच:
अधिभूतं तु विज्ञेय़ं व्रह्मा तत्राधिदैवतम् ||
३९ ख
व्रह्मो उवाच:
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मय़ा |
४० क
व्रह्मो उवाच:
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं वुद्धिमतामिह ||
४० ख
व्रह्मो उवाच:
इन्द्रिय़ाणीन्द्रिय़ार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च |
४१ क
व्रह्मो उवाच:
सर्वाण्येतानि सन्धाय़ मनसा सम्प्रधारय़ेत् ||
४१ ख
व्रह्मो उवाच:
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते |
४२ क
व्रह्मो उवाच:
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ||
४२ ख
व्रह्मो उवाच:
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् |
४३ क
व्रह्मो उवाच:
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ||
४३ ख
व्रह्मो उवाच:
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् |
४४ क
व्रह्मो उवाच:
एतद्व्राह्मणतो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ||
४४ ख
व्रह्मो उवाच:
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः |
४५ क
व्रह्मो उवाच:
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ||
४५ ख
व्रह्मो उवाच:
कामानात्मनि संय़म्य क्षीणतृष्णः समाहितः |
४६ क
व्रह्मो उवाच:
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो व्रह्मभूय़ं स गच्छति ||
४६ ख
व्रह्मो उवाच:
इन्द्रिय़ाणां निरोधेन सर्वेषां विषय़ैषिणाम् |
४७ क
व्रह्मो उवाच:
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ||
४७ ख
व्रह्मो उवाच:
यथाग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते |
४८ क
व्रह्मो उवाच:
तथेन्द्रिय़निरोधेन महानात्मा प्रकाशते ||
४८ ख
व्रह्मो उवाच:
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्मात्मनो हृदि |
४९ क
व्रह्मो उवाच:
स्वय़ंय़ोनिस्तदा सूक्ष्मात्सूक्ष्ममाप्नोत्यनुत्तमम् ||
४९ ख
व्रह्मो उवाच:
अग्नी रूपं पय़ः स्रोतो वाय़ुः स्पर्शनमेव च |
५० क
व्रह्मो उवाच:
मही पङ्कधरं घोरमाकाशं श्रवणं तथा ||
५० ख