chevron_left अनुशासन पर्व अध्याय ४८
युधिष्ठिर उवाच:
अर्थाश्रय़ाद्वा कामाद्वा वर्णानां वाप्यनिश्चय़ात् |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
अज्ञानाद्वापि वर्णानां जाय़ते वर्णसङ्करः ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसङ्करे |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे व्रूहि पितामह ||
२ ख
भीष्म उवाच:
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम् |
३ क
भीष्म उवाच:
असृजत्स ह यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः ||
३ ख
भीष्म उवाच:
भार्याश्चतस्रो विप्रस्य द्वय़ोरात्मास्य जाय़ते |
४ क
भीष्म उवाच:
आनुपूर्व्याद्द्वय़ोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूय़तः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
परं शवाद्व्राह्मणस्यैष पुत्रः; शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुः |
५ क
भीष्म उवाच:
शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्या; त्स्वं चारित्रं नित्यमथो न जह्यात् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
सर्वानुपाय़ानपि सम्प्रधार्य; समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्तुम् |
६ क
भीष्म उवाच:
ज्येष्ठो यवीय़ानपि यो द्विजस्य; शुश्रूषवान्दानपराय़णः स्यात् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
तिस्रः क्षत्रिय़सम्वन्धाद्द्वय़ोरात्मास्य जाय़ते |
७ क
भीष्म उवाच:
हीनवर्णस्तृतीय़ाय़ां शूद्र उग्र इति स्मृतः ||
७ ख
भीष्म उवाच:
द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वय़ोरात्मास्य जाय़ते |
८ क
भीष्म उवाच:
शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजाय़ते ||
८ ख
भीष्म उवाच:
अतो विशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः |
९ क
भीष्म उवाच:
वाह्यं वर्णं जनय़ति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम् ||
९ ख
भीष्म उवाच:
अय़ाज्यं क्षत्रिय़ो व्रात्यं सूतं स्तोमक्रिय़ापरम् |
१० क
भीष्म उवाच:
वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
शूद्रश्चण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं वाह्यवासिनम् |
११ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मण्यां सम्प्रजाय़न्त इत्येते कुलपांसनाः |
११ ख
भीष्म उवाच:
एते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसङ्करजाः प्रभो ||
११ ग
भीष्म उवाच:
वन्दी तु जाय़ते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः |
१२ क
भीष्म उवाच:
शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रिय़ाय़ां व्यतिक्रमात् ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
शूद्रादाय़ोगवश्चापि वैश्याय़ां ग्रामधर्मिणः |
१३ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स वनजीवनः ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
एतेऽपि सदृशं वर्णं जनय़न्ति स्वय़ोनिषु |
१४ क
भीष्म उवाच:
मातृजात्यां प्रसूय़न्ते प्रवरा हीनय़ोनिषु ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वय़ोरात्मास्य जाय़ते |
१५ क
भीष्म उवाच:
आनन्तर्यात्तु जाय़न्ते तथा वाह्याः प्रधानतः ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
ते चापि सदृशं वर्णं जनय़न्ति स्वय़ोनिषु |
१६ क
भीष्म उवाच:
परस्परस्य वर्तन्तो जनय़न्ति विगर्हितान् ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
यथा च शूद्रो व्राह्मण्यां जन्तुं वाह्यं प्रसूय़ते |
१७ क
भीष्म उवाच:
एवं वाह्यतराद्वाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रसूय़ते ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
प्रतिलोमं तु वर्तन्तो वाह्याद्वाह्यतरं पुनः |
१८ क
भीष्म उवाच:
हीना हीनात्प्रसूय़न्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
अगम्यागमनाच्चैव वर्तते वर्णसङ्करः |
१९ क
भीष्म उवाच:
व्रात्यानामत्र जाय़न्ते सैरन्ध्रा मागधेषु च |
१९ ख
भीष्म उवाच:
प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् ||
१९ ग
भीष्म उवाच:
अतश्चाय़ोगवं सूते वागुरावनजीवनम् |
२० क
भीष्म उवाच:
मैरेय़कं च वैदेहः सम्प्रसूतेऽथ माधुकम् ||
२० ख
भीष्म उवाच:
निषादो मुद्गरं सूते दाशं नावोपजीविनम् |
२१ क
भीष्म उवाच:
मृतपं चापि चण्डालः श्वपाकमतिकुत्सितम् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
चतुरो मागधी सूते क्रूरान्माय़ोपजीविनः |
२२ क
भीष्म उवाच:
मांसस्वादुकरं सूदं सौगन्धमिति सञ्ज्ञितम् ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
वैदेहकाच्च पापिष्ठं क्रूरं भार्योपजीविनम् |
२३ क
भीष्म उवाच:
निषादान्मद्रनाभं च खरय़ानप्रय़ाय़िनम् ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम् |
२४ क
भीष्म उवाच:
मृतचेलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम् ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
आय़ोगवीषु जाय़न्ते हीनवर्णासु ते त्रय़ः |
२५ क
भीष्म उवाच:
क्षुद्रो वैदेहकादन्ध्रो वहिर्ग्रामप्रतिश्रय़ः ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारात्प्रजाय़ते |
२६ क
भीष्म उवाच:
चण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यां सम्प्रजाय़ते |
२७ क
भीष्म उवाच:
चण्डालेन तु सौपाको मौद्गल्यसमवृत्तिमान् ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
निषादी चापि चण्डालात्पुत्रमन्तावसाय़िनम् |
२८ क
भीष्म उवाच:
श्मशानगोचरं सूते वाह्यैरपि वहिष्कृतम् ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
इत्येताः सङ्करे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात् |
२९ क
भीष्म उवाच:
प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते |
३० क
भीष्म उवाच:
वर्णानां धर्महीनेषु सञ्ज्ञा नास्तीह कस्यचित् ||
३० ख
भीष्म उवाच:
यदृच्छय़ोपसम्पन्नैर्यज्ञसाधुवहिष्कृतैः |
३१ क
भीष्म उवाच:
वाह्या वाह्यैस्तु जाय़न्ते यथावृत्ति यथाश्रय़म् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान्वनस्पतीन् |
३२ क
भीष्म उवाच:
युञ्जन्ते चाप्यलङ्कारांस्तथोपकरणानि च ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
गोव्राह्मणार्थे साहाय़्यं कुर्वाणा वै न संशय़ः |
३३ क
भीष्म उवाच:
आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यमथ क्षमा ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
स्वशरीरैः परित्राणं वाह्यानां सिद्धिकारकम् |
३४ क
भीष्म उवाच:
मनुजव्याघ्र भवति तत्र मे नास्ति संशय़ः ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
यथोपदेशं परिकीर्तितासु; नरः प्रजाय़ेत विचार्य वुद्धिमान् |
३५ क
भीष्म उवाच:
विहीनय़ोनिर्हि सुतोऽवसादय़े; त्तितीर्षमाणं सलिले यथोपलम् ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः |
३६ क
भीष्म उवाच:
नय़न्ते ह्युत्पथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम् ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम् |
३७ क
भीष्म उवाच:
इत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः ||
३७ ख
युधिष्ठिर उवाच:
वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषय़ोनिजम् |
३८ क
युधिष्ठिर उवाच:
आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे नृप ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
योनिसङ्कलुषे जातं नानाचारसमाहितम् |
३९ क
भीष्म उवाच:
कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेय़ा योनिशुद्धता ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रिय़ात्मता |
४० क
भीष्म उवाच:
पुरुषं व्यञ्जय़न्तीह लोके कलुषय़ोनिजम् ||
४० ख
भीष्म उवाच:
पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभय़म् |
४१ क
भीष्म उवाच:
न कथञ्चन सङ्कीर्णः प्रकृतिं स्वां निय़च्छति ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
यथैव सदृशो रूपे मातापित्रोर्हि जाय़ते |
४२ क
भीष्म उवाच:
व्याघ्रश्चित्रैस्तथा योनिं पुरुषः स्वां निय़च्छति ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
कुलस्रोतसि सञ्छन्ने यस्य स्याद्योनिसङ्करः |
४३ क
भीष्म उवाच:
संश्रय़त्येव तच्छीलं नरोऽल्पमपि वा वहु ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि |
४४ क
भीष्म उवाच:
स्ववर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं शास्ति निश्चय़े ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
नानावृत्तेषु भूतेषु नानाकर्मरतेषु च |
४५ क
भीष्म उवाच:
जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
शरीरमिह सत्त्वेन नरस्य परिकृष्यते |
४६ क
भीष्म उवाच:
ज्येष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं प्रमोदते ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
ज्याय़ांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजय़ेत् |
४७ क
भीष्म उवाच:
अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मज्ञमभिपूजय़ेत् ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः; स्वशीलचारित्रकृतैः शुभाशुभैः |
४८ क
भीष्म उवाच:
प्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः; पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मभिः ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
योनिष्वेतासु सर्वासु सङ्कीर्णास्वितरासु च |
४९ क
भीष्म उवाच:
यत्रात्मानं न जनय़ेद्वुधस्ताः परिवर्जय़ेत् ||
४९ ख