chevron_left शल्य पर्व अध्याय ५०
वैशम्पाय़न उवाच:
यत्रेजिवानुडुपती राजसूय़ेन भारत |
१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्मिन्वृत्ते महानासीत्सङ्ग्रामस्तारकामय़ः ||
१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तत्राप्युपस्पृश्य वलो दत्त्वा दानानि चात्मवान् |
२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह ||
२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् |
३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वेदानध्यापय़ामास पुरा सारस्वतो मुनिः ||
३ ख
जनमेजय़ उवाच:
कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां तपोधनः |
४ क
जनमेजय़ उवाच:
वेदानध्यापय़ामास पुरा सारस्वतो मुनिः ||
४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः |
५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दधीच इति विख्यातो व्रह्मचारी जितेन्द्रिय़ः ||
५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्यातितपसः शक्रो विभेति सततं विभो |
६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
न स लोभय़ितुं शक्यः फलैर्वहुविधैरपि ||
६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः |
७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीय़ामलम्वुसाम् ||
७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्य तर्पय़तो देवान्सरस्वत्यां महात्मनः |
८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी ||
८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः |
९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तत्सा जग्राह निम्नगा ||
९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
कुक्षौ चाप्यदधद्दृष्ट्वा तद्रेतः पुरुषर्षभ |
१० क
वैशम्पाय़न उवाच:
सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महानदी ||
१० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सुषुवे चापि समय़े पुत्रं सा सरितां वरा |
११ क
वैशम्पाय़न उवाच:
जगाम पुत्रमादाय़ तमृषिं प्रति च प्रभो ||
११ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम् |
१२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम् |
१२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
व्रह्मर्षे तव पुत्रोऽय़ं त्वद्भक्त्या धारितो मय़ा ||
१२ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्वुसाम् |
१३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तत्कुक्षिणा वै व्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम् ||
१३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चय़ात् |
१४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मय़ा दत्तमनिन्दितम् ||
१४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप उत्तमाम् |
१५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
मन्त्रवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः ||
१५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम |
१६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीय़माणो महामुनिः ||
१६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
विश्वे देवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः |
१७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा ||
१७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम् |
१८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव ||
१८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रसृतासि महाभागे सरसो व्रह्मणः पुरा |
१९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनय़ः संशितव्रताः ||
१९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
मम प्रिय़करी चापि सततं प्रिय़दर्शने |
२० क
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्मात्सारस्वतः पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि ||
२० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः |
२१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः ||
२१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् |
२२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापय़िष्यति ||
२२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे |
२३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति ||
२३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एवं सा संस्तुता तेन वरं लव्ध्वा महानदी |
२४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
पुत्रमादाय़ मुदिता जगाम भरतर्षभ ||
२४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः |
२५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
शक्रः प्रहरणान्वेषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह ||
२५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदा |
२६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय़ विवुधद्विषाम् ||
२६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततोऽव्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्या महासुराः |
२७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः ||
२७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्माद्गत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमाः |
२८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून् ||
२८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
स देवैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा |
२९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्राणत्यागं कुरुष्वेति चकारैवाविचारय़न् |
२९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
स लोकानक्षय़ान्प्राप्तो देवप्रिय़करस्तदा ||
२९ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्यास्थिभिरथो शक्रः सम्प्रहृष्टमनास्तदा |
३० क
वैशम्पाय़न उवाच:
कारय़ामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत |
३० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
वज्राणि चक्राणि गदा गुरुदण्डांश्च पुष्कलान् ||
३० ग
वैशम्पाय़न उवाच:
स हि तीव्रेण तपसा सम्भृतः परमर्षिणा |
३१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः ||
३१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अतिकाय़ः स तेजस्वी लोकसारविनिर्मितः |
३२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः |
३२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नित्यमुद्विजते चास्य तेजसा पाकशासनः ||
३२ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रय़ुक्तेन भारत |
३३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
भृशं क्रोधविसृष्टेन व्रह्मतेजोभवेन च |
३३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव ||
३३ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभय़ङ्करे |
३४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी ||
३४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षय़ः |
३५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम् ||
३५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा |
३६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
गमनाय़ मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती ||
३६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा |
३७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत ||
३७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
इत्युक्तस्तर्पय़ामास स पितॄन्देवतास्तथा |
३८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
आहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारय़न् ||
३८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अथ तस्यामतीताय़ामनावृष्ट्यां महर्षय़ः |
३९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्याय़कारणात् ||
३९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा वेदा विधावताम् |
४० क
वैशम्पाय़न उवाच:
सर्वेषामेव राजेन्द्र न कश्चित्प्रतिभानवान् ||
४० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेय़िवान् |
४१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्याय़मृषिसत्तमम् ||
४१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
स गत्वाचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमतिप्रभम् |
४२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स्वाध्याय़ममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने जने ||
४२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षय़ः |
४३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः ||
४३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अस्मानध्यापय़स्वेति तानुवाच ततो मुनिः |
४४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
शिष्यत्वमुपगच्छध्वं विधिवद्भो ममेत्युत ||
४४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततोऽव्रवीदृषिगणो वालस्त्वमसि पुत्रक |
४५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन् ||
४५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
यो ह्यधर्मेण विव्रूय़ाद्गृह्णीय़ाद्वाप्यधर्मतः |
४६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
म्रिय़तां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ ||
४६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
न हाय़नैर्न पलितैर्न वित्तेन न वन्धुभिः |
४७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
ऋषय़श्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ||
४७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनय़स्ते विधानतः |
४८ क