भीष्म उवाच:
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथागतम् |
१ क
भीष्म उवाच:
त्वरितः प्रय़यौ तत्र सहामात्यपुरोहितः ||
१ ख
भीष्म उवाच:
शौचं कृत्वा यथान्याय़ं प्राञ्जलिः प्रय़तो नृपः |
२ क
भीष्म उवाच:
आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय़ महात्मने ||
२ ख
भीष्म उवाच:
अर्चय़ामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः |
३ क
भीष्म उवाच:
सत्यव्रतं महाभागं देवकल्पं विशां पते ||
३ ख
नहुष उवाच:
करवाणि प्रिय़ं किं ते तन्मे व्याख्यातुमर्हसि |
४ क
नहुष उवाच:
सर्वं कर्तास्मि भगवन्यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ||
४ ख
च्यवन उवाच:
श्रमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः |
५ क
च्यवन उवाच:
मम मूल्यं प्रय़च्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रय़ैः सह ||
५ ख
नहुष उवाच:
सहस्रं दीय़तां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित |
६ क
नहुष उवाच:
निष्क्रय़ार्थं भगवतो यथाह भृगुनन्दनः ||
६ ख
च्यवन उवाच:
सहस्रं नाहमर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप |
७ क
च्यवन उवाच:
सदृशं दीय़तां मूल्यं स्ववुद्ध्या निश्चय़ं कुरु ||
७ ख
नहुष उवाच:
सहस्राणां शतं क्षिप्रं निषादेभ्यः प्रदीय़ताम् |
८ क
नहुष उवाच:
स्यादेतत्तु भवेन्मूल्यं किं वान्यन्मन्यते भवान् ||
८ ख
च्यवन उवाच:
नाहं शतसहस्रेण निमेय़ः पार्थिवर्षभ |
९ क
च्यवन उवाच:
दीय़तां सदृशं मूल्यममात्यैः सह चिन्तय़ ||
९ ख
नहुष उवाच:
कोटिः प्रदीय़तां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित |
१० क
नहुष उवाच:
यदेतदपि नौपम्यमतो भूय़ः प्रदीय़ताम् ||
१० ख
च्यवन उवाच:
राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूय़ो वापि महाद्युते |
११ क
च्यवन उवाच:
सदृशं दीय़तां मूल्यं व्राह्मणैः सह चिन्तय़ ||
११ ख
नहुष उवाच:
अर्धराज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीय़ताम् |
१२ क
नहुष उवाच:
एतन्मूल्यमहं मन्ये किं वान्यन्मन्यसे द्विज ||
१२ ख
च्यवन उवाच:
अर्धराज्यं समग्रं वा नाहमर्हामि पार्थिव |
१३ क
च्यवन उवाच:
सदृशं दीय़तां मूल्यमृषिभिः सह चिन्त्यताम् ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः |
१४ क
भीष्म उवाच:
स चिन्तय़ामास तदा सहामात्यपुरोहितः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः |
१५ क
भीष्म उवाच:
नहुषस्य समीपस्थो गविजातोऽभवन्मुनिः ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
स समाभाष्य राजानमव्रवीद्द्विजसत्तमः |
१६ क
भीष्म उवाच:
तोषय़िष्याम्यहं विप्रं यथा तुष्टो भविष्यति ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
नाहं मिथ्यावचो व्रूय़ां स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा |
१७ क
भीष्म उवाच:
भवतो यदहं व्रूय़ां तत्कार्यमविशङ्कय़ा ||
१७ ख
नहुष उवाच:
व्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः |
१८ क
नहुष उवाच:
परित्राय़स्व मामस्माद्विषय़ं च कुलं च मे ||
१८ ख
नहुष उवाच:
हन्याद्धि भगवान्क्रुद्धस्त्रैलोक्यमपि केवलम् |
१९ क
नहुष उवाच:
किं पुनर्मां तपोहीनं वाहुवीर्यपराय़णम् ||
१९ ख
नहुष उवाच:
अगाधेऽम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सहर्त्विजः |
२० क
नहुष उवाच:
प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चय़म् ||
२० ख
भीष्म उवाच:
नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान् |
२१ क
भीष्म उवाच:
उवाच हर्षय़न्सर्वानमात्यान्पार्थिवं च तम् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
अनर्घेय़ा महाराज द्विजा वर्णमहत्तमाः |
२२ क
भीष्म उवाच:
गावश्च पृथिवीपाल गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृप |
२३ क
भीष्म उवाच:
हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम् |
२४ क
भीष्म उवाच:
इदं प्रोवाच नृपते वाचा सन्तर्पय़न्निव ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोऽसि भार्गव |
२५ क
भीष्म उवाच:
एतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभृतां वर ||
२५ ख
च्यवन उवाच:
उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक्क्रीतोऽस्मि तेऽनघ |
२६ क
च्यवन उवाच:
गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किञ्चिदिहाच्युत ||
२६ ख
च्यवन उवाच:
कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव |
२७ क
च्यवन उवाच:
गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम् ||
२७ ख
च्यवन उवाच:
गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते |
२८ क
च्यवन उवाच:
अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हविः ||
२८ ख
च्यवन उवाच:
स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ |
२९ क
च्यवन उवाच:
गावो यज्ञप्रणेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम् ||
२९ ख
च्यवन उवाच:
अमृतं ह्यक्षय़ं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च |
३० क
च्यवन उवाच:
अमृताय़तनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः ||
३० ख
च्यवन उवाच:
तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुवि |
३१ क
च्यवन उवाच:
गावो हि सुमहत्तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः ||
३१ ख
च्यवन उवाच:
निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भय़म् |
३२ क
च्यवन उवाच:
विराजय़ति तं देशं पाप्मानं चापकर्षति ||
३२ ख
च्यवन उवाच:
गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताः |
३३ क
च्यवन उवाच:
गावः कामदुघा देव्यो नान्यत्किञ्चित्परं स्मृतम् ||
३३ ख
च्यवन उवाच:
इत्येतद्गोषु मे प्रोक्तं माहात्म्यं पार्थिवर्षभ |
३४ क
च्यवन उवाच:
गुणैकदेशवचनं शक्यं पाराय़णं न तु ||
३४ ख
निषादा ऊचुः:
दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने |
३५ क
निषादा ऊचुः:
सतां सप्तपदं मित्रं प्रसादं नः कुरु प्रभो ||
३५ ख
निषादा ऊचुः:
हवींषि सर्वाणि यथा ह्युपभुङ्क्ते हुताशनः |
३६ क
निषादा ऊचुः:
एवं त्वमपि धर्मात्मन्पुरुषाग्निः प्रतापवान् ||
३६ ख
निषादा ऊचुः:
प्रसादय़ामहे विद्वन्भवन्तं प्रणता वय़म् |
३७ क
निषादा ऊचुः:
अनुग्रहार्थमस्माकमिय़ं गौः प्रतिगृह्यताम् ||
३७ ख
च्यवन उवाच:
कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च |
३८ क
च्यवन उवाच:
नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन् ||
३८ ख
च्यवन उवाच:
प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्विषाः |
३९ क
च्यवन उवाच:
दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैर्जालोद्धृतैः सह ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
ततस्तस्य प्रसादात्ते महर्षेर्भावितात्मनः |
४० क
भीष्म उवाच:
निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं यय़ुः ||
४० ख
भीष्म उवाच:
ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान् |
४१ क
भीष्म उवाच:
आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहः |
४२ क
भीष्म उवाच:
वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दय़ामासतुर्नृपम् ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिः |
४३ क
भीष्म उवाच:
परमित्यव्रवीत्प्रीतस्तदा भरतसत्तम ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः |
४४ क
भीष्म उवाच:
तथेति चोदितः प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजय़त् ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततोऽगच्छत्स्वमाश्रमम् |
४५ क
भीष्म उवाच:
गविजश्च महातेजाः स्वमाश्रमपदं यय़ौ ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप |
४६ क
भीष्म उवाच:
नहुषोऽपि वरं लव्ध्वा प्रविवेश पुरं स्वकम् ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि |
४७ क
भीष्म उवाच:
दर्शने यादृशः स्नेहः संवासे च युधिष्ठिर ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चय़म् |
४८ क
भीष्म उवाच:
किं भूय़ः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम् ||
४८ ख