वैशम्पाय़न उवाच:
ततः काल्यं समुत्थाय़ कृतपौर्वाह्णिकक्रिय़ाः |
१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यय़ुस्ते नगराकारै रथैः पाण्डवय़ादवाः ||
१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम् |
२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेय़ं रथिनां वरम् ||
२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः |
३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः ||
३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो राजा महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः |
४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अव्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्याभिवाद्य च ||
४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
य एष राजा-राजेति शव्दश्चरति भारत |
५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे व्रूहि पितामह ||
५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तुल्यपाणिशिरोग्रीवस्तुल्यवुद्धीन्द्रिय़ात्मकः |
६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठभुजोदरः ||
६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तुल्यशुक्रास्थिमज्जश्च तुल्यमांसासृगेव च |
७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
निःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान् ||
७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
समानजन्ममरणः समः सर्वगुणैर्नृणाम् |
८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
विशिष्टवुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति ||
८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
कथमेको महीं कृत्स्नां वीरशूरार्यसङ्कुलाम् |
९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
रक्षत्यपि च लोकोऽस्य प्रसादमभिवाञ्छति ||
९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एकस्य च प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति |
१० क
वैशम्पाय़न उवाच:
व्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चय़ः ||
१० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एतदिच्छाम्यहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ |
११ क
वैशम्पाय़न उवाच:
श्रोतुं तन्मे यथातत्त्वं प्रव्रूहि वदतां वर ||
११ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति विशां पते |
१२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति संनतिम् ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
निय़तस्त्वं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वमशेषतः |
१३ क
भीष्म उवाच:
यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतय़ुगेऽभवत् ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
नैव राज्यं न राजासीन्न दण्डो न च दाण्डिकः |
१४ क
भीष्म उवाच:
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम् ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
पालय़ानास्तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारत |
१५ क
भीष्म उवाच:
खेदं परममाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत् ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
ते मोहवशमापन्ना मानवा मनुजर्षभ |
१६ क
भीष्म उवाच:
प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत् ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
नष्टाय़ां प्रतिपत्तौ तु मोहवश्या नरास्तदा |
१७ क
भीष्म उवाच:
लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भारतसत्तम ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः |
१८ क
भीष्म उवाच:
कामो नामापरस्तत्र समपद्यत वै प्रभो ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नाम समस्पृशत् |
१९ क
भीष्म उवाच:
रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च |
२० क
भीष्म उवाच:
भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन् ||
२० ख
भीष्म उवाच:
विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो व्रह्म ननाश ह |
२१ क
भीष्म उवाच:
नाशाच्च व्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
नष्टे व्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन् |
२२ क
भीष्म उवाच:
ते त्रस्ता नरशार्दूल व्रह्माणं शरणं यय़ुः ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
प्रपद्य भगवन्तं ते देवा लोकपितामहम् |
२३ क
भीष्म उवाच:
ऊचुः प्राञ्जलय़ः सर्वे दुःखशोकभय़ार्दिताः ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
भगवन्नरलोकस्थं नष्टं व्रह्म सनातनम् |
२४ क
भीष्म उवाच:
लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भय़माविशत् ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
व्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मोऽप्यनशदीश्वर |
२५ क
भीष्म उवाच:
ततः स्म समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वर ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
अधो हि वर्षमस्माकं मर्त्यास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः |
२६ क
भीष्म उवाच:
क्रिय़ाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशय़म् ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
अत्र निःश्रेय़सं यन्नस्तद्ध्याय़स्व पितामह |
२७ क
भीष्म उवाच:
त्वत्प्रभावसमुत्थोऽसौ प्रभावो नो विनश्यति ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वय़म्भूर्भगवांस्ततः |
२८ क
भीष्म उवाच:
श्रेय़ोऽहं चिन्तय़िष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
ततोऽध्याय़सहस्राणां शतं चक्रे स्ववुद्धिजम् |
२९ क
भीष्म उवाच:
यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वय़म्भुवा |
३० क
भीष्म उवाच:
चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गणः ||
३० ख
भीष्म उवाच:
मोक्षस्यापि त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्त्वं रजस्तमः |
३१ क
भीष्म उवाच:
स्थानं वृद्धिः क्षय़श्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
आत्मा देशश्च कालश्चाप्युपाय़ाः कृत्यमेव च |
३२ क
भीष्म उवाच:
सहाय़ाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
त्रय़ी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ |
३३ क
भीष्म उवाच:
दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
अमात्यरक्षाप्रणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम् |
३४ क
भीष्म उवाच:
चारश्च विविधोपाय़ः प्रणिधिश्च पृथग्विधः ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
साम चोपप्रदानं च भेदो दण्डश्च पाण्डव |
३५ क
भीष्म उवाच:
उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नस्तथा भेदार्थ एव च |
३६ क
भीष्म उवाच:
विभ्रंशश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम् ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
सन्धिश्च विविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः |
३७ क
भीष्म उवाच:
भय़सत्कारवित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः |
३८ क
भीष्म उवाच:
विजय़ो धर्मय़ुक्तश्च तथार्थविजय़श्च ह ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
आसुरश्चैव विजय़स्तथा कार्त्स्न्येन वर्णितः |
३९ क
भीष्म उवाच:
लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम् ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशव्दितः |
४० क
भीष्म उवाच:
प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यस्तु वहुविस्तरः ||
४० ख
भीष्म उवाच:
रथा नागा हय़ाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव |
४१ क
भीष्म उवाच:
विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिकाः पथि चाष्टकम् ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि वलस्य तु |
४२ क
भीष्म उवाच:
जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णय़ोगा विषादय़ः ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः |
४३ क
भीष्म उवाच:
अरिर्मित्रमुदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह |
४४ क
भीष्म उवाच:
आत्मरक्षणमाश्वासः स्पशानां चान्ववेक्षणम् ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम् |
४५ क
भीष्म उवाच:
व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम् ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
उत्पाताश्च निपाताश्च सुय़ुद्धं सुपलाय़नम् |
४६ क
भीष्म उवाच:
शस्त्राणां पाय़नज्ञानं तथैव भरतर्षभ ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
वलव्यसनमुक्तं च तथैव वलहर्षणम् |
४७ क
भीष्म उवाच:
पीडनास्कन्दकालश्च भय़कालश्च पाण्डव ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
तथा खातविधानं च योगसञ्चार एव च |
४८ क
भीष्म उवाच:
चौराटव्यवलैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम् ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
अग्निदैर्गरदैश्चैव प्रतिरूपकचारकैः |
४९ क
भीष्म उवाच:
श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
दूषणेन च नागानामाशङ्काजननेन च |
५० क
भीष्म उवाच:
आरोधनेन भक्तस्य पथश्चोपार्जनेन च ||
५० ख