युधिष्ठिर उवाच:
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
दैवे पुरुषकारे च किं स्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत् ||
१ ख
भीष्म उवाच:
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
२ क
भीष्म उवाच:
वसिष्ठस्य च संवादं व्रह्मणश्च युधिष्ठिर ||
२ ख
भीष्म उवाच:
दैवमानुषय़ोः किं स्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत |
३ क
भीष्म उवाच:
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत ||
३ ख
भीष्म उवाच:
ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः |
४ क
भीष्म उवाच:
उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम् ||
४ ख
भीष्म उवाच:
नावीजं जाय़ते किञ्चिन्न वीजेन विना फलम् |
५ क
भीष्म उवाच:
वीजाद्वीजं प्रभवति वीजादेव फलं स्मृतम् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
यादृशं वपते वीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकः |
६ क
भीष्म उवाच:
सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
यथा वीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् |
७ क
भीष्म उवाच:
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ||
७ ख
भीष्म उवाच:
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं वीजमुदाहृतम् |
८ क
भीष्म उवाच:
क्षेत्रवीजसमाय़ोगात्ततः सस्यं समृध्यते ||
८ ख
भीष्म उवाच:
कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वय़मश्नाति कारकः |
९ क
भीष्म उवाच:
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च ||
९ ख
भीष्म उवाच:
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा |
१० क
भीष्म उवाच:
कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यविक्षतः |
११ क
भीष्म उवाच:
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम् ||
११ ख
भीष्म उवाच:
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च |
१२ क
भीष्म उवाच:
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता |
१३ क
भीष्म उवाच:
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपपद्यते ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः |
१४ क
भीष्म उवाच:
सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् |
१५ क
भीष्म उवाच:
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रिय़ो विक्रमेण च |
१६ क
भीष्म उवाच:
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषय़ा श्रिय़म् ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीवं नापि निष्क्रिय़म् |
१७ क
भीष्म उवाच:
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम् ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
येन लोकास्त्रय़ः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः |
१८ क
भीष्म उवाच:
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत् |
१९ क
भीष्म उवाच:
लोको दैवं समालम्व्य उदासीनो भवेन्न तु ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते |
२० क
भीष्म उवाच:
वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीवमिवाङ्गना ||
२० ख
भीष्म उवाच:
न तथा मानुषे लोके भय़मस्ति शुभाशुभे |
२१ क
भीष्म उवाच:
यथा त्रिदशलोके हि भय़मल्पेन जाय़ते ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते |
२२ क
भीष्म उवाच:
न दैवमकृते किञ्चित्कस्यचिद्दातुमर्हति ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
यदा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि |
२३ क
भीष्म उवाच:
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यते स्थापय़िष्यति ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित् |
२४ क
भीष्म उवाच:
व्यासङ्गं जनय़न्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कय़ा ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः |
२५ क
भीष्म उवाच:
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
कथं चास्य समुत्पत्तिर्यथा दैवं प्रवर्तते |
२६ क
भीष्म उवाच:
एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यन्ते वहवश्छलाः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
आत्मैव ह्यात्मनो वन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः |
२७ क
भीष्म उवाच:
आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
कृतं च विकृतं किञ्चित्कृते कर्मणि सिध्यति |
२८ क
भीष्म उवाच:
सुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं प्रपद्यते ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते |
२९ क
भीष्म उवाच:
पुण्यशीलं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
पुरा यय़ातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ |
३० क
भीष्म उवाच:
पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः ||
३० ख
भीष्म उवाच:
पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा |
३१ क
भीष्म उवाच:
ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः |
३२ क
भीष्म उवाच:
महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ |
३३ क
भीष्म उवाच:
न गच्छतः स्वर्गलोकं सुकृतेनेह कर्मणा ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय़ इव वासवः |
३४ क
भीष्म उवाच:
मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
वलिर्वैरोचनिर्वद्धो धर्मपाशेन दैवतैः |
३५ क
भीष्म उवाच:
विष्णोः पुरुषकारेण पातालशय़नः कृतः ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
शक्रस्योदस्य चरणं प्रस्थितो जनमेजय़ः |
३६ क
भीष्म उवाच:
द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
अज्ञानाद्व्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो वालवधेन च |
३७ क
भीष्म उवाच:
वैशम्पाय़नविप्रर्षिः किं दैवेन निवारितः ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
गोप्रदानेन मिथ्या च व्राह्मणेभ्यो महामखे |
३८ क
भीष्म उवाच:
पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः |
३९ क
भीष्म उवाच:
प्रीतिदाय़ं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महावलैः |
४० क
भीष्म उवाच:
पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रय़ात् ||
४० ख
भीष्म उवाच:
तपोनिय़मसंय़ुक्ता मुनय़ः संशितव्रताः |
४१ क
भीष्म उवाच:
किं ते दैववलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् |
४२ क
भीष्म उवाच:
लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्राय़ते नरम् ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
यथाग्निः पवनोद्धूतः सूक्ष्मोऽपि भवते महान् |
४३ क
भीष्म उवाच:
तथा कर्मसमाय़ुक्तं दैवं साधु विवर्धते ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
यथा तैलक्षय़ाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति |
४४ क
भीष्म उवाच:
तथा कर्मक्षय़ाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्स्त्रिय़ो वा; पुरुष इह न शक्तः कर्महीनोऽपि भोक्तुम् |
४५ क
भीष्म उवाच:
सुनिहितमपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं; व्ययगुणमपि साधुं कर्मणा संश्रय़न्ते ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
भवति मनुजलोकाद्देवलोको विशिष्टो; वहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि |
४६ क
भीष्म उवाच:
पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणां; न च फलति विकर्मा जीवलोकेन दैवम् ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
व्यपनय़ति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वं; गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संय़ाति दैवम् |
४७ क
भीष्म उवाच:
अनुपहतमदीनं कामकारेण दैवं; नय़ति पुरुषकारः सञ्चितस्तत्र तत्र ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
एतत्ते सर्वमाख्यातं मय़ा वै मुनिसत्तम |
४८ क
भीष्म उवाच:
फलं पुरुषकारस्य सदा सन्दृश्य तत्त्वतः ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
अभ्युत्थानेन दैवस्य समारव्धेन कर्मणा |
४९ क
भीष्म उवाच:
विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुय़ात् ||
४९ ख