chevron_left शान्ति पर्व अध्याय ६३
भीष्म उवाच:
ज्याकर्षणं शत्रुनिवर्हणं च; कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च |
१ क
भीष्म उवाच:
शुश्रूषणं चापि तथार्थहेतो; रकार्यमेतत्परमं द्विजस्य ||
१ ख
भीष्म उवाच:
सेव्यं तु व्रह्मषट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणा |
२ क
भीष्म उवाच:
कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते ||
२ ख
भीष्म उवाच:
राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया |
३ क
भीष्म उवाच:
कौटिल्यं कौलटेय़ं च कुसीदं च विवर्जय़ेत् ||
३ ख
भीष्म उवाच:
शूद्रो राजन्भवति व्रह्मवन्धु; र्दुश्चारित्र्यो यश्च धर्मादपेतः |
४ क
भीष्म उवाच:
वृषलीपतिः पिशुनो नर्तकश्च; ग्रामप्रैष्यो यश्च भवेद्विकर्मा ||
४ ख
भीष्म उवाच:
जपन्वेदानजपंश्चापि राज; न्समः शूद्रैर्दासवच्चापि भोज्यः |
५ क
भीष्म उवाच:
एते सर्वे शूद्रसमा भवन्ति; राजन्नेतान्वर्जय़ेद्देवकृत्ये ||
५ ख
भीष्म उवाच:
निर्मर्यादे चाशने क्रूरवृत्तौ; हिंसात्मके त्यक्तधर्मस्ववृत्ते |
६ क
भीष्म उवाच:
हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राज; न्देय़ान्यदेय़ानि भवन्ति तस्मिन् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
तस्माद्धर्मो विहितो व्राह्मणस्य; दमः शौचं चार्जवं चापि राजन् |
७ क
भीष्म उवाच:
तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव; पुरा राजन्व्रह्मणा वै निसृष्टाः ||
७ ख
भीष्म उवाच:
यः स्याद्दान्तः सोमप आर्यशीलः; सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः |
८ क
भीष्म उवाच:
ऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावा; न्स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा ||
८ ख
भीष्म उवाच:
शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजँ; ल्लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः |
९ क
भीष्म उवाच:
तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्ता; न्मत्वा विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र ||
९ ख
भीष्म उवाच:
लोके चेदं सर्वलोकस्य न स्या; च्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः |
१० क
भीष्म उवाच:
सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रिय़ाश्च; सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै स्युः ||
१० ख
भीष्म उवाच:
यश्च त्रय़ाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम् |
११ क
भीष्म उवाच:
कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मांस्ताञ्शृणु पाण्डव ||
११ ख
भीष्म उवाच:
शुश्रूषाकृतकृत्यस्य कृतसन्तानकर्मणः |
१२ क
भीष्म उवाच:
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा |
१३ क
भीष्म उवाच:
आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जय़ित्वा निराशिषम् ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
भैक्षचर्यां न तु प्राहुस्तस्य तद्धर्मचारिणः |
१४ क
भीष्म उवाच:
तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
कृतकृत्यो वय़ोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः |
१५ क
भीष्म उवाच:
वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रममण्डलम् ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ |
१६ क
भीष्म उवाच:
सन्तानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
पालय़ित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर |
१७ क
भीष्म उवाच:
राजसूय़ाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
समानीय़ यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः |
१८ क
भीष्म उवाच:
सङ्ग्रामे विजय़ं प्राप्य तथाल्पं यदि वा वहु ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
स्थापय़ित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव |
१९ क
भीष्म उवाच:
अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रिय़ं क्षत्रिय़र्षभ ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
अर्चय़ित्वा पितॄन्सम्यक्पितृय़ज्ञैर्यथाविधि |
२० क
भीष्म उवाच:
देवान्यज्ञैरृषीन्वेदैरर्चित्वा चैव यत्नतः ||
२० ख
भीष्म उवाच:
अन्तकाले च सम्प्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम् |
२१ क
भीष्म उवाच:
आनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुय़ात् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्षचर्याध्वसेवय़ा |
२२ क
भीष्म उवाच:
अपेतगृहधर्मोऽपि चरेज्जीवितकाम्यया ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रय़ाणां भरतर्षभ |
२३ क
भीष्म उवाच:
चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम् ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
वह्वाय़त्तं क्षत्रिय़ैर्मानवानां; लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैः |
२४ क
भीष्म उवाच:
सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रय़ाणां; राज्ञो धर्मादिति वेदाच्छृणोमि ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
यथा राजन्हस्तिपदे पदानि; संलीय़न्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि |
२५ क
भीष्म उवाच:
एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वा; न्सर्वावस्थं सम्प्रलीनान्निवोध ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
अल्पाश्रय़ानल्पफलान्वदन्ति; धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याः |
२६ क
भीष्म उवाच:
महाश्रय़ं वहुकल्याणरूपं; क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः; सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्ति |
२७ क
भीष्म उवाच:
सर्वत्यागो राजधर्मेषु राजं; स्त्यागे चाहुर्धर्ममग्र्यं पुराणम् ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
मज्जेत्त्रय़ी दण्डनीतौ हताय़ां; सर्वे धर्मा न भवेय़ुर्विरुद्धाः |
२८ क
भीष्म उवाच:
सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां गताः स्युः; क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः; सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः |
२९ क
भीष्म उवाच:
सर्वे योगा राजधर्मेषु चोक्ताः; सर्वे लोका राजधर्मान्प्रविष्टाः ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
यथा जीवाः प्रकृतौ वध्यमाना; धर्माश्रितानामुपपीडनाय़ |
३० क
भीष्म उवाच:
एवं धर्मा राजधर्मैर्विय़ुक्ताः; सर्वावस्थं नाद्रिय़न्ते स्वधर्मम् ||
३० ख