युधिष्ठिर उवाच:
दह्यमानाय़ विप्राय़ यः प्रय़च्छत्युपानहौ |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
यत्फलं तस्य भवति तन्मे व्रूहि पितामह ||
१ ख
भीष्म उवाच:
उपानहौ प्रय़च्छेद्यो व्राह्मणेभ्यः समाहितः |
२ क
भीष्म उवाच:
मर्दते कण्टकान्सर्वान्विषमान्निस्तरत्यपि |
२ ख
भीष्म उवाच:
स शत्रूणामुपरि च सन्तिष्ठति युधिष्ठिर ||
२ ग
भीष्म उवाच:
यानं चाश्वतरीय़ुक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते |
३ क
भीष्म उवाच:
उपतिष्ठति कौन्तेय़ रूप्यकाञ्चनभूषणम् |
३ ख
भीष्म उवाच:
शकटं दम्यसंय़ुक्तं दत्तं भवति चैव हि ||
३ ग
युधिष्ठिर उवाच:
यत्फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम् |
४ क
युधिष्ठिर उवाच:
गोप्रदानेऽन्नदाने च भूय़स्तद्व्रूहि कौरव ||
४ ख
भीष्म उवाच:
शृणुष्व मम कौन्तेय़ तिलदानस्य यत्फलम् |
५ क
भीष्म उवाच:
निशम्य च यथान्याय़ं प्रय़च्छ कुरुसत्तम ||
५ ख
भीष्म उवाच:
पितॄणां प्रथमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वय़म्भुवा |
६ क
भीष्म उवाच:
तिलदानेन वै तस्मात्पितृपक्षः प्रमोदते ||
६ ख
भीष्म उवाच:
माघमासे तिलान्यस्तु व्राह्मणेभ्यः प्रय़च्छति |
७ क
भीष्म उवाच:
सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति ||
७ ख
भीष्म उवाच:
सर्वकामैः स यजते यस्तिलैर्यजते पितॄन् |
८ क
भीष्म उवाच:
न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथञ्चन ||
८ ख
भीष्म उवाच:
महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाः |
९ क
भीष्म उवाच:
ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो ||
९ ख
भीष्म उवाच:
पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाः |
१० क
भीष्म उवाच:
तस्मात्सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते ||
१० ख
भीष्म उवाच:
आपस्तम्वश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथा |
११ क
भीष्म उवाच:
महर्षिर्गौतमश्चापि तिलदानैर्दिवं गताः ||
११ ख
भीष्म उवाच:
तिलहोमपरा विप्राः सर्वे संय़तमैथुनाः |
१२ क
भीष्म उवाच:
समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
सर्वेषामेव दानानां तिलदानं परं स्मृतम् |
१३ क
भीष्म उवाच:
अक्षय़ं सर्वदानानां तिलदानमिहोच्यते ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परन्तप |
१४ क
भीष्म उवाच:
तिलैरग्नित्रय़ं हुत्वा प्राप्तवान्गतिमुत्तमाम् ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानमनुत्तमम् |
१५ क
भीष्म उवाच:
विधानं येन विधिना तिलानामिह शस्यते ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
अत ऊर्ध्वं निवोधेदं देवानां यष्टुमिच्छताम् |
१६ क
भीष्म उवाच:
समागमं महाराज व्रह्मणा वै स्वय़म्भुवा ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
देवाः समेत्य व्रह्माणं भूमिभागं यिय़क्षवः |
१७ क
भीष्म उवाच:
शुभं देशमय़ाचन्त यजेम इति पार्थिव ||
१७ ख
देवा ऊचुः:
भगवंस्त्वं प्रभुर्भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य च |
१८ क
देवा ऊचुः:
यजेमहि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञय़ा |
१८ ख
देवा ऊचुः:
नाननुज्ञातभूमिर्हि यज्ञस्य फलमश्नुते ||
१८ ग
देवा ऊचुः:
त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च |
१९ क
देवा ऊचुः:
प्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुमर्हसि ||
१९ ख
व्रह्मो उवाच:
ददामि मेदिनीभागं भवद्भ्योऽहं सुरर्षभाः |
२० क
व्रह्मो उवाच:
यस्मिन्देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः ||
२० ख
देवा ऊचुः:
भगवन्कृतकामाः स्मो यक्ष्यामस्त्वाप्तदक्षिणैः |
२१ क
देवा ऊचुः:
इमं तु देशं मुनय़ः पर्युपासन्त नित्यदा ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
ततोऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुरत्रिर्वृषाकपिः |
२२ क
भीष्म उवाच:
असितो देवलश्चैव देवय़ज्ञमुपागमन् ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञमच्युत |
२३ क
भीष्म उवाच:
तथा समापय़ामासुर्यथाकालं सुरर्षभाः ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
त इष्टय़ज्ञास्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमे |
२४ क
भीष्म उवाच:
षष्ठमंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्यादनुपस्कृतम् |
२५ क
भीष्म उवाच:
न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
शीतवातातपसहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम् |
२६ क
भीष्म उवाच:
प्रदाय़ सुरलोकस्थः पुण्यान्तेऽपि न चाल्यते ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
मुदितो वसते प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिव |
२७ क
भीष्म उवाच:
प्रतिश्रय़प्रदाता च सोऽपि स्वर्गे महीय़ते ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
अध्यापककुले जातः श्रोत्रिय़ो निय़तेन्द्रिय़ः |
२८ क
भीष्म उवाच:
गृहे यस्य वसेत्तुष्टः प्रधानं लोकमश्नुते ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत् |
२९ क
भीष्म उवाच:
आसप्तमं तारय़ति कुलं भरतसत्तम ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
क्षेत्रभूमिं ददल्लोके पुत्र श्रिय़मवाप्नुय़ात् |
३० क
भीष्म उवाच:
रत्नभूमिं प्रदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धय़ेत् ||
३० ख
भीष्म उवाच:
न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात्कथञ्चन |
३१ क
भीष्म उवाच:
न श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्वपेत्तु यः |
३२ क
भीष्म उवाच:
तद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
तस्मात्क्रीत्वा महीं दद्यात्स्वल्पामपि विचक्षणः |
३३ क
भीष्म उवाच:
पिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
अटवीपर्वताश्चैव नदीतीर्थानि यानि च |
३४ क
भीष्म उवाच:
सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तत्र परिग्रहः ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
इत्येतद्भूमिदानस्य फलमुक्तं विशां पते |
३५ क
भीष्म उवाच:
अतः परं तु गोदानं कीर्तय़िष्यामि तेऽनघ ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
गावोऽधिकास्तपस्विभ्यो यस्मात्सर्वेभ्य एव च |
३६ क
भीष्म उवाच:
तस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभिः समास्थितः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
व्रह्मलोके वसन्त्येताः सोमेन सह भारत |
३७ क
भीष्म उवाच:
आसां व्रह्मर्षय़ः सिद्धाः प्रार्थय़न्ति परां गतिम् ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
पय़सा हविषा दध्ना शकृताप्यथ चर्मणा |
३८ क
भीष्म उवाच:
अस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गैर्वालैश्च भारत ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
नासां शीतातपौ स्यातां सदैताः कर्म कुर्वते |
३९ क
भीष्म उवाच:
न वर्षं विषमं वापि दुःखमासां भवत्युत ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
व्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात्परतरं पदम् |
४० क
भीष्म उवाच:
एकं गोव्राह्मणं तस्मात्प्रवदन्ति मनीषिणः ||
४० ख
भीष्म उवाच:
रन्तिदेवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनोपकल्पिताः |
४१ क
भीष्म उवाच:
ततश्चर्मण्वती राजन्गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ताः प्रदानाय़ोपकल्पिताः |
४२ क
भीष्म उवाच:
ता इमा विप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपते |
४२ ख
भीष्म उवाच:
निस्तरेदापदं कृच्छ्रां विषमस्थोऽपि पार्थिव ||
४२ ग
भीष्म उवाच:
गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपश्यति |
४३ क
भीष्म उवाच:
सर्वत्र विजय़ं चापि लभते मनुजाधिप ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
अमृतं वै गवां क्षीरमित्याह त्रिदशाधिपः |
४४ क
भीष्म उवाच:
तस्माद्ददाति यो धेनुममृतं स प्रय़च्छति ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
अग्नीनामव्ययं ह्येतद्धौम्यं वेदविदो विदुः |
४५ क
भीष्म उवाच:
तस्माद्ददाति यो धेनुं स हौम्यं सम्प्रय़च्छति ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
स्वर्गो वै मूर्तिमानेष वृषभं यो गवां पतिम् |
४६ क
भीष्म उवाच:
विप्रे गुणय़ुते दद्यात्स वै स्वर्गे महीय़ते ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
प्राणा वै प्राणिनामेते प्रोच्यन्ते भरतर्षभ |
४७ क
भीष्म उवाच:
तस्माद्ददाति यो धेनुं प्राणान्वै स प्रय़च्छति ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
गावः शरण्या भूतानामिति वेदविदो विदुः |
४८ क
भीष्म उवाच:
तस्माद्ददाति यो धेनुं शरणं सम्प्रय़च्छति ||
४८ ख