युधिष्ठिर उवाच:
चातुराश्रम्य उक्तोऽत्र चातुर्वर्ण्यस्तथैव च |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे व्रूहि पितामह ||
१ ख
भीष्म उवाच:
राष्ट्रस्यैतत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् |
२ क
भीष्म उवाच:
अनिन्द्रमवलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्ति च ||
२ ख
भीष्म उवाच:
अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते |
३ क
भीष्म उवाच:
परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम् ||
३ ख
भीष्म उवाच:
इन्द्रमेनं प्रवृणुते यद्राजानमिति श्रुतिः |
४ क
भीष्म उवाच:
यथैवेन्द्रस्तथा राजा सम्पूज्यो भूतिमिच्छता ||
४ ख
भीष्म उवाच:
नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम् |
५ क
भीष्म उवाच:
नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमग्निर्वहत्यपि ||
५ ख
भीष्म उवाच:
अथ चेदभिवर्तेत राज्यार्थी वलवत्तरः |
६ क
भीष्म उवाच:
अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः ||
६ ख
भीष्म उवाच:
प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम् |
७ क
भीष्म उवाच:
न हि पापात्पापतरमस्ति किञ्चिदराजकात् ||
७ ख
भीष्म उवाच:
स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् |
८ क
भीष्म उवाच:
वलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निःशेषतामपि ||
८ ख
भीष्म उवाच:
भूय़ांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा |
९ क
भीष्म उवाच:
सुदुहा या तु भवति नैव तां क्लेशय़न्त्युत ||
९ ख
भीष्म उवाच:
यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापय़न्त्युत |
१० क
भीष्म उवाच:
यच्च स्वय़ं नतं दारु न तत्संनामय़न्त्यपि ||
१० ख
भीष्म उवाच:
एतय़ोपमय़ा धीरः संनमेत वलीय़से |
११ क
भीष्म उवाच:
इन्द्राय़ स प्रणमते नमते यो वलीय़से ||
११ ख
भीष्म उवाच:
तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता |
१२ क
भीष्म उवाच:
न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम् ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
प्रीय़ते हि हरन्पापः परवित्तमराजके |
१३ क
भीष्म उवाच:
यदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
पापा अपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन |
१४ क
भीष्म उवाच:
एकस्य हि द्वौ हरतो द्वय़ोश्च वहवोऽपरे ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
अदासः क्रिय़ते दासो ह्रिय़न्ते च वलात्स्त्रिय़ः |
१५ क
भीष्म उवाच:
एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः |
१६ क
भीष्म उवाच:
शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्वलान्वलवत्तराः ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम् |
१७ क
भीष्म उवाच:
परस्परं भक्षय़न्तो मत्स्या इव जले कृशान् ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
ताः समेत्य ततश्चक्रुः समय़ानिति नः श्रुतम् |
१८ क
भीष्म उवाच:
वाक्क्रूरो दण्डपुरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः |
१८ ख
भीष्म उवाच:
यश्च न स्वमथादद्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति ||
१८ ग
भीष्म उवाच:
विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषामविशेषतः |
१९ क
भीष्म उवाच:
तास्तथा समय़ं कृत्वा समय़े नावतस्थिरे ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम् |
२० क
भीष्म उवाच:
अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश ||
२० ख
भीष्म उवाच:
यं पूजय़ेम सम्भूय़ यश्च नः परिपालय़ेत् |
२१ क
भीष्म उवाच:
ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः ||
२१ ख
मनुरु उवाच:
विभेमि कर्मणः क्रूराद्राज्यं हि भृशदुष्करम् |
२२ क
मनुरु उवाच:
विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
तमव्रुवन्प्रजा मा भैः कर्मणैनो गमिष्यति |
२३ क
भीष्म उवाच:
पशूनामधिपञ्चाशद्धिरण्यस्य तथैव च |
२३ ख
भीष्म उवाच:
धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम् ||
२३ ग
भीष्म उवाच:
मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः |
२४ क
भीष्म उवाच:
भवन्तं तेऽनुय़ास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
स त्वं जातवलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान् |
२५ क
भीष्म उवाच:
सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुवेर इव नैरृतान् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः |
२६ क
भीष्म उवाच:
चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
तेन धर्मेण महता सुखलव्धेन भावितः |
२७ क
भीष्म उवाच:
पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
विजय़ाय़ाशु निर्याहि प्रतपन्रश्मिमानिव |
२८ क
भीष्म उवाच:
मानं विधम शत्रूणां धर्मो जय़तु नः सदा ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
स निर्ययौ महातेजा वलेन महता वृतः |
२९ क
भीष्म उवाच:
महाभिजनसम्पन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः |
३० क
भीष्म उवाच:
अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च दधुर्मनः ||
३० ख
भीष्म उवाच:
ततो महीं परिय़यौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् |
३१ क
भीष्म उवाच:
शमय़न्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजय़न् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
एवं ये भूतिमिच्छेय़ुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित् |
३२ क
भीष्म उवाच:
कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात् ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
नमस्येय़ुश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा |
३३ क
भीष्म उवाच:
देवा इव सहस्राक्षं प्रजा राजानमन्तिके ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि वहु मन्यते |
३४ क
भीष्म उवाच:
स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः |
३५ क
भीष्म उवाच:
तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि च |
३६ क
भीष्म उवाच:
आसनानि च शय़्याश्च सर्वोपकरणानि च ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
गुप्तात्मा स्याद्दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता |
३७ क
भीष्म उवाच:
आभाषितश्च मधुरं प्रतिभाषेत मानवान् ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रिय़ः |
३८ क
भीष्म उवाच:
ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च ||
३८ ख