chevron_left शान्ति पर्व अध्याय ७०
युधिष्ठिर उवाच:
दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
कस्य किं कुर्वतः सिद्ध्यै तन्मे व्रूहि पितामह ||
१ ख
भीष्म उवाच:
महाभाग्यं दण्डनीत्याः सिद्धैः शव्दैः सहेतुकैः |
२ क
भीष्म उवाच:
शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत ||
२ ख
भीष्म उवाच:
दण्डनीतिः स्वधर्मेभ्यश्चातुर्वर्ण्यं निय़च्छति |
३ क
भीष्म उवाच:
प्रय़ुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यश्च यच्छति ||
३ ख
भीष्म उवाच:
चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसङ्करे |
४ क
भीष्म उवाच:
दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभय़े ||
४ ख
भीष्म उवाच:
सोमे प्रय़त्नं कुर्वन्ति त्रय़ो वर्णा यथाविधि |
५ क
भीष्म उवाच:
तस्माद्देवमनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् |
६ क
भीष्म उवाच:
इति ते संशय़ो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
दण्डनीत्या यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते |
७ क
भीष्म उवाच:
तदा कृतय़ुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ||
७ ख
भीष्म उवाच:
भवेत्कृतय़ुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् |
८ क
भीष्म उवाच:
सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः ||
८ ख
भीष्म उवाच:
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशय़ः |
९ क
भीष्म उवाच:
वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यविगुणान्युत ||
९ ख
भीष्म उवाच:
ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामय़ाः |
१० क
भीष्म उवाच:
प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च ||
१० ख
भीष्म उवाच:
व्याधय़ो न भवन्त्यत्र नाल्पाय़ुर्दृश्यते नरः |
११ क
भीष्म उवाच:
विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नाभिजाय़ते ||
११ ख
भीष्म उवाच:
अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधय़स्तथा |
१२ क
भीष्म उवाच:
त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलः |
१३ क
भीष्म उवाच:
इति कार्तय़ुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते |
१४ क
भीष्म उवाच:
चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
अशुभस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते |
१५ क
भीष्म उवाच:
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधय़स्तथा ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते |
१६ क
भीष्म उवाच:
ततस्तु द्वापरं नाम स कालः सम्प्रवर्तते ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
अशुभस्य तदा अर्धं द्वावंशावनुवर्तते |
१७ क
भीष्म उवाच:
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यल्पफला तथा ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः |
१८ क
भीष्म उवाच:
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रविश्यति तदा कलिः ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
कलावधर्मो भूय़िष्ठं धर्मो भवति तु क्वचित् |
१९ क
भीष्म उवाच:
सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति व्राह्मणाः परिचर्यया |
२० क
भीष्म उवाच:
योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसङ्करः ||
२० ख
भीष्म उवाच:
वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत |
२१ क
भीष्म उवाच:
ऋतवो नसुखाः सर्वे भवन्त्यामय़िनस्तथा ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
ह्रसन्ति च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत |
२२ क
भीष्म उवाच:
व्याधय़श्च भवन्त्यत्र म्रिय़न्ते चागताय़ुषः ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जाय़ते प्रजा |
२३ क
भीष्म उवाच:
क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
रसाः सर्वे क्षय़ं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः |
२४ क
भीष्म उवाच:
प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
राजा कृतय़ुगस्रष्टा त्रेताय़ा द्वापरस्य च |
२५ क
भीष्म उवाच:
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते |
२६ क
भीष्म उवाच:
त्रेताय़ाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते |
२७ क
भीष्म उवाच:
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः |
२८ क
भीष्म उवाच:
प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्तिं पापं च विन्दति ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
दण्डनीतिं पुरस्कृत्य विजानन्क्षत्रिय़ः सदा |
२९ क
भीष्म उवाच:
अनवाप्तं च लिप्सेत लव्धं च परिपालय़ेत् ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकभावनी |
३० क
भीष्म उवाच:
सम्यङ्नीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता ||
३० ख
भीष्म उवाच:
यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ |
३१ क
भीष्म उवाच:
एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय़ नीतिमान् |
३२ क
भीष्म उवाच:
एवंवृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जय़म् ||
३२ ख