chevron_left शान्ति पर्व अध्याय ७९
युधिष्ठिर उवाच:
व्याख्याता क्षत्रधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
कथञ्चिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा व्राह्मणो न वा ||
१ ख
भीष्म उवाच:
अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तय़ेत् |
२ क
भीष्म उवाच:
कृषिगोरक्षमास्थाय़ व्यसने वृत्तिसङ्क्षय़े ||
२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीय़ते |
३ क
युधिष्ठिर उवाच:
व्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तय़न्भरतर्षभ ||
३ ख
भीष्म उवाच:
सुरा लवणमित्येव तिलान्केसरिणः पशून् |
४ क
भीष्म उवाच:
ऋषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर ||
४ ख
भीष्म उवाच:
सर्वास्ववस्थास्वेतानि व्राह्मणः परिवर्जय़ेत् |
५ क
भीष्म उवाच:
एतेषां विक्रय़ात्तात व्राह्मणो नरकं व्रजेत् ||
५ ख
भीष्म उवाच:
अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् |
६ क
भीष्म उवाच:
धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेय़ाः कथञ्चन ||
६ ख
भीष्म उवाच:
पक्वेनामस्य निमय़ं न प्रशंसन्ति साधवः |
७ क
भीष्म उवाच:
निमय़ेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय़ भारत ||
७ ख
भीष्म उवाच:
वय़ं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधय़तामिदम् |
८ क
भीष्म उवाच:
एवं समीक्ष्य निमय़न्नाधर्मोऽस्ति कदाचन ||
८ ख
भीष्म उवाच:
अत्र ते वर्तय़िष्यामि यथा धर्मः पुरातनः |
९ क
भीष्म उवाच:
व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निवोध युधिष्ठिर ||
९ ख
भीष्म उवाच:
भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रय़च्छतु |
१० क
भीष्म उवाच:
रुचिते वर्तते धर्मो न वलात्सम्प्रवर्तते ||
१० ख
भीष्म उवाच:
इत्येवं सम्प्रवर्तन्त व्यवहाराः पुरातनाः |
११ क
भीष्म उवाच:
ऋषीणामितरेषां च साधु चेदमसंशय़म् ||
११ ख
युधिष्ठिर उवाच:
अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः |
१२ क
युधिष्ठिर उवाच:
व्युत्क्रामन्ति स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीय़ते वलम् ||
१२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
राजा त्राता न लोके स्यात्किं तदा स्यात्पराय़णम् |
१३ क
युधिष्ठिर उवाच:
एतन्मे संशय़ं व्रूहि विस्तरेण पितामह ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
दानेन तपसा यज्ञैरद्रोहेण दमेन च |
१४ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेय़ुरात्मनः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
तेषां ये वेदवलिनस्त उत्थाय़ समन्ततः |
१५ क
भीष्म उवाच:
राज्ञो वलं वर्धय़ेय़ुर्महेन्द्रस्येव देवताः ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
राज्ञो हि क्षीय़माणस्य व्रह्मैवाहुः पराय़णम् |
१६ क
भीष्म उवाच:
तस्माद्व्रह्मवलेनैव समुत्थेय़ं विजानता ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
यदा तु विजय़ी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसन्दधेत् |
१७ क
भीष्म उवाच:
तदा वर्णा यथाधर्ममाविशेय़ुः स्वकर्मसु ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः सङ्करे कृते |
१८ क
भीष्म उवाच:
सर्वे वर्णा न दुष्येय़ुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर ||
१८ ख
युधिष्ठिर उवाच:
अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्व्राह्मणान्प्रति |
१९ क
युधिष्ठिर उवाच:
कस्तस्य व्राह्मणस्त्राता को धर्मः किं पराय़णम् ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
तपसा व्रह्मचर्येण शस्त्रेण च वलेन च |
२० क
भीष्म उवाच:
अमाय़या माय़या च निय़न्तव्यं तदा भवेत् ||
२० ख
भीष्म उवाच:
क्षत्रस्याभिप्रवृद्धस्य व्राह्मणेषु विशेषतः |
२१ क
भीष्म उवाच:
व्रह्मैव संनिय़न्तृ स्यात्क्षत्रं हि व्रह्मसम्भवम् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
अद्भ्योऽग्निर्व्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् |
२२ क
भीष्म उवाच:
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यते |
२३ क
भीष्म उवाच:
क्षत्रं च व्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रय़ः ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
तस्माद्व्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रिय़ाणां युधिष्ठिर |
२४ क
भीष्म उवाच:
समुदीर्णान्यजेय़ानि तेजांसि च वलानि च ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
व्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्वले |
२५ क
भीष्म उवाच:
दुष्टेषु सर्ववर्णेषु व्राह्मणान्प्रति सर्वशः ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः |
२६ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्यलोका भवन्ति ते |
२७ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणमिष्यते ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
अति स्विष्टस्वधीतानां लोकानति तपस्विनाम् |
२८ क
भीष्म उवाच:
अनाशकाग्न्योर्विशतां शूरा यान्ति परां गतिम् |
२८ ख
भीष्म उवाच:
एवमेवात्मनस्त्यागान्नान्यं धर्मं विदुर्जनाः ||
२८ ग
भीष्म उवाच:
तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति |
२९ क
भीष्म उवाच:
व्रह्मद्विषो निय़च्छन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता |
२९ ख
भीष्म उवाच:
व्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरव्रवीत् ||
२९ ग
भीष्म उवाच:
यथाश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत |
३० क
भीष्म उवाच:
दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे ||
३० ख
भीष्म उवाच:
भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपि |
३१ क
भीष्म उवाच:
कारणाद्देशकालस्य देशकालः स तादृशः ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जय़न्ति स्वर्गमुत्तमम् |
३२ क
भीष्म उवाच:
धर्म्याः पापानि कुर्वन्तो गच्छन्ति परमां गतिम् ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
व्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति |
३३ क
भीष्म उवाच:
आत्मत्राणे वर्णदोषे दुर्गस्य निय़मेषु च ||
३३ ख
युधिष्ठिर उवाच:
अभ्युत्थिते दस्युवले क्षत्रार्थे वर्णसङ्करे |
३४ क
युधिष्ठिर उवाच:
सम्प्रमूढेषु वर्णेषु यद्यन्योऽभिभवेद्वली ||
३४ ख
युधिष्ठिर उवाच:
व्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम |
३५ क
युधिष्ठिर उवाच:
दस्युभ्योऽथ प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारय़न् ||
३५ ख
युधिष्ठिर उवाच:
कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्संवार्यो वा भवेन्न वा |
३६ क
युधिष्ठिर उवाच:
न स्म शस्त्रं ग्रहीतव्यमन्यत्र क्षत्रवन्धुतः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
अपारे यो भवेत्पारमप्लवे यः प्लवो भवेत् |
३७ क
भीष्म उवाच:
शूद्रो वा यदि वाप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तय़ेय़ुर्यथासुखम् |
३८ क
भीष्म उवाच:
अनाथाः पाल्यमाना वै दस्युभिः परिपीडिताः ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
तमेव पूजय़ेरंस्ते प्रीत्या स्वमिव वान्धवम् |
३९ क
भीष्म उवाच:
महद्ध्यभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
किमुक्ष्णावहता कृत्यं किं धेन्वा चाप्यदुग्धय़ा |
४० क
भीष्म उवाच:
वन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाप्यरक्षता ||
४० ख
भीष्म उवाच:
यथा दारुमय़ो हस्ती यथा चर्ममय़ो मृगः |
४१ क
भीष्म उवाच:
यथा ह्यनेत्रः शकटः पथि क्षेत्रं यथोषरम् ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
एवं व्रह्मानधीय़ानं राजा यश्च न रक्षिता |
४२ क
भीष्म उवाच:
न वर्षति च यो मेघः सर्व एते निरर्थकाः ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्हय़ेत् |
४३ क
भीष्म उवाच:
स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम् ||
४३ ख