भीष्म उवाच:
ह्रीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जवसमन्विताः |
१ क
भीष्म उवाच:
शक्ताः कथय़ितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः ||
१ ख
भीष्म उवाच:
अत्याढ्यांश्चातिशूरांश्च व्राह्मणांश्च वहुश्रुतान् |
२ क
भीष्म उवाच:
सुसन्तुष्टांश्च कौन्तेय़ महोत्साहांश्च कर्मसु ||
२ ख
भीष्म उवाच:
एतान्सहाय़ाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत |
३ क
भीष्म उवाच:
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ||
३ ख
भीष्म उवाच:
प्रसन्नं ह्यप्रसन्नं वा पीडितं हृतमेव वा |
४ क
भीष्म उवाच:
आवर्तय़ति भूय़िष्ठं तदेको ह्यनुपालितः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो वहुश्रुताः |
५ क
भीष्म उवाच:
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ||
५ ख
भीष्म उवाच:
दौष्कुलेय़ाश्च लुव्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः |
६ क
भीष्म उवाच:
ते त्वां तात निषेवेय़ुर्यावदार्द्रकपाणय़ः ||
६ ख
भीष्म उवाच:
अर्थमानार्घ्यसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रिय़ान् |
७ क
भीष्म उवाच:
यानर्थभाजो मन्येथास्ते ते स्युः सुखभागिनः ||
७ ख
भीष्म उवाच:
अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश्चरितव्रताः |
८ क
भीष्म उवाच:
न त्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः ||
८ ख
भीष्म उवाच:
अनार्या ये न जानन्ति समय़ं मन्दचेतसः |
९ क
भीष्म उवाच:
तेभ्यः प्रतिजुगुप्सेथा जानीय़ाः समय़च्युतान् ||
९ ख
भीष्म उवाच:
नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः |
१० क
भीष्म उवाच:
यस्त्वेको वहुभिः श्रेय़ान्कामं तेन गणं त्यजेत् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
श्रेय़सो लक्षणं ह्येतद्विक्रमो यस्य दृश्यते |
११ क
भीष्म उवाच:
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समय़े यश्च तिष्ठति ||
११ ख
भीष्म उवाच:
समर्थान्पूजय़ेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः |
१२ क
भीष्म उवाच:
न च कामाद्भय़ात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
अमानी सत्यवाक्षक्तो जितात्मा मान्यमानिता |
१३ क
भीष्म उवाच:
स ते मन्त्रसहाय़ः स्यात्सर्वावस्थं परीक्षितः ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
कुलीनः सत्यसम्पन्नस्तितिक्षुर्दक्ष आत्मवान् |
१४ क
भीष्म उवाच:
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेय़सः पार्थ लक्षणम् ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः |
१५ क
भीष्म उवाच:
अमित्राः सम्प्रसीदन्ति ततो मित्रीभवन्त्यपि ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणान् |
१६ क
भीष्म उवाच:
संय़तात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
सम्वद्धाः पुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः |
१७ क
भीष्म उवाच:
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
योधाः स्रौवास्तथा मौलास्तथैवान्येऽप्यवस्कृताः |
१८ क
भीष्म उवाच:
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण वुभूषता ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
येषां वैनय़िकी वुद्धिः प्रकृता चैव शोभना |
१९ क
भीष्म उवाच:
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुराग स्थितिर्धृतिः ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
परीक्षितगुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरन्धरान् |
२० क
भीष्म उवाच:
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजार्थकारिणः ||
२० ख
भीष्म उवाच:
पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् |
२१ क
भीष्म उवाच:
कुलीनान्सत्यसम्पन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः |
२२ क
भीष्म उवाच:
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
हीनतेजा ह्यसंहृष्टो नैव जातु व्यवस्यति |
२३ क
भीष्म उवाच:
अवश्यं जनय़त्येव सर्वकर्मसु संशय़ान् ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत |
२४ क
भीष्म उवाच:
धर्मार्थकामय़ुक्तोऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु वहुश्रुतः |
२५ क
भीष्म उवाच:
अनाय़क इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
यो वा ह्यस्थिरसङ्कल्पो वुद्धिमानागतागमः |
२६ क
भीष्म उवाच:
उपाय़ज्ञोऽपि नालं स कर्म यापय़ितुं चिरम् ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
केवलात्पुनराचारात्कर्मणो नोपपद्यते |
२७ क
भीष्म उवाच:
परिमर्शो विशेषाणामश्रुतस्येह दुर्मतेः ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो न हि विद्यते |
२८ क
भीष्म उवाच:
तस्मादननुरक्ताय़ नैव मन्त्रं प्रकाशय़ेत् ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
व्यथय़ेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः |
२९ क
भीष्म उवाच:
मारुतोपहतच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम् ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
सङ्क्रुध्यत्येकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति |
३० क
भीष्म उवाच:
वाचा क्षिपति संरव्धस्ततः पश्चात्प्रसीदति ||
३० ख
भीष्म उवाच:
तानि तान्यनुरक्तेन शक्यान्यनुतितिक्षितुम् |
३१ क
भीष्म उवाच:
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रिय़चिकीर्षय़ा |
३२ क
भीष्म उवाच:
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम् ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि सम्पन्नश्चेतरैर्गुणैः |
३३ क
भीष्म उवाच:
राज्ञः प्रज्ञानय़ुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
योऽमित्रैः सह सम्वद्धो न पौरान्वहु मन्यते |
३४ क
भीष्म उवाच:
स सुहृत्तादृशो राज्ञो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
अविद्वानशुचिः स्तव्धः शत्रुसेवी विकत्थनः |
३५ क
भीष्म उवाच:
स सुहृत्क्रोधनो लुव्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु वहुश्रुतः |
३६ क
भीष्म उवाच:
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
यस्त्वल्पेनापि कार्येण सकृदाक्षारितो भवेत् |
३७ क
भीष्म उवाच:
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
कृतप्रज्ञश्च मेधावी वुधो जानपदः शुचिः |
३८ क
भीष्म उवाच:
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः |
३९ क
भीष्म उवाच:
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
सत्यवाक्षीलसम्पन्नो गम्भीरः सत्रपो मृदुः |
४० क
भीष्म उवाच:
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
४० ख
भीष्म उवाच:
सन्तुष्टः संमतः सत्यः शौटीरो द्वेष्यपापकः |
४१ क
भीष्म उवाच:
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
सर्वलोकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे |
४२ क
भीष्म उवाच:
तस्मै मन्त्रः प्रय़ोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः |
४३ क
भीष्म उवाच:
योद्धा नय़विपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः |
४४ क
भीष्म उवाच:
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस्त्र्यवरा महदीप्सवः ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
स्वासु प्रकृतिषु छिद्रं लक्षय़ेरन्परस्य च |
४५ क
भीष्म उवाच:
मन्त्रिणो मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्विय़ात् |
४६ क
भीष्म उवाच:
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः |
४७ क
भीष्म उवाच:
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरो जनः ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते |
४८ क
भीष्म उवाच:
स्वामिनं त्वनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
स विनीय़ मदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृतः |
४९ क
भीष्म उवाच:
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रय़ेत्सह मन्त्रिभिः ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
तेषां त्रय़ाणां विविधं विमर्शं; वुध्येत चित्तं विनिवेश्य तत्र |
५० क
भीष्म उवाच:
स्वनिश्चय़ं तं परनिश्चय़ं च; निवेदय़ेदुत्तरमन्त्रकाले ||
५० ख